انتزاع مفاهیم متعدد از مصداق واحد و نسبت صفات با ذات

درس دویستم

انتزاع مفاهیم متعدده از مصداق واحد

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

و بهذا یُندَفَعُ ما ذَکَرَه هذا الشیخُ الجلیلُ القدرُ فی کتابِ المشارعات و وصفَه بالقوةِ و المتانةِ و هو قولُه إنّا نَتسامَحُ مع مَن قال: الموجودیةُ نفسُ الوجودِ.¹

مرحوم آخوند مطلبى را در تتمۀ بحثشان در عدم امتناع انتزاع مفاهیم متعدده از مصداق واحد بما هو واحد فرمودند. مثالى که در این زمینه زدند مثال زید بود که زیدٌ مِن حیث أنّه معلولٌ لله تعالى معلولٌ، مِن حیث أنّه مرزوقٌ مرزوقٌ، مِن حیث أنّه مرتبطٌ بالعلةِ متعلَّقٌ، من حیث أنّه علةٌ لشىءٍ علةٌ. این اوصاف متعدده و محمولات متعدده براى زید در حالى است که زید واحد است و از این امر واحد، مفاهیم متعدده و مختلفه‌اى انتزاع مى‌شود.

به دنبال این مطلب، شاهدى بر این مسئله ذکر مى‌کنند و مى‌فرمایند: ما در بحث علم و حیات و قدرت که سه صفت ذاتى حق متعال است چه مى‌گوییم؟ در آنجا قائل به وحدت صفات با عینیت ذات هستیم. یعنى صفت علم و حیات و قدرت، اضافه به‌عنوان وصف اضافه و خارج محمولِ بر موضوع و بر ذات پروردگار نیست بلکه به‌عنوان وصفى است که منتزع از ذات است و عینیت با ذات دارد، درعین‌حال که هر سه، سه وصف مختلف است و سه مفهوم مختلف است و هرکدام قابل صدق بر یکدیگر نیستند.

اختلاف دیدگاه عرفاء و فلاسفه در اتحاد و بینونیت ذات با صفات

بالاجمال دیروز عرض شد که مطلبى را که مرحوم آخوند در اینجا درصدد آن هستند، به‌نظر مى‌رسد با آنچه عرفا در باب بینونیّت صفات با ذات حتى در علم و حیات و قدرت می‌فرمایند در تعارض باشد. البته عرض شد که ما مى‌توانیم به یک اعتبار بین این دو مسلک را جمع بکنیم. مسلک اول، مسلک عدم بینونیّت صفات ذاتیه و حقیقیه با ذات پرودگار که علم و حیات و قدرت باشد و عینیت این صفات به حمل شایع با ذات پرودگار و اختلاف این صفات در مفهوم است؛ این یک مسلک و یک مبنا. مبنای دوم بینونیّت این صفات مختلفه با ذات، و تحقق خارجى آنها در مرحلۀ مادون ذات است که این مسلک، مسلک عرفاى‌ شامخین است. و برداشت آنها و مبناى آنها در باب توحید حقۀ بالصرافه و صرف الوجود عبارت است از همان مقام هوهویّت که لازمۀ هوهویت فقط تحقق ذات و عینیت ذات است و تعین بدون أىّ وصفٍ و بدون أىّ صفةٍ و بدون أىّ محمولٍ خارجٍ عن ذاته، این مسلک، مسلک عرفاى شامخین است که مرحوم سید احمد کربلایى ـ رضوان الله تعالی علیه ـ با مرحوم آقا شیخ محمدحسین کمپانى ـ رحمة الله علیه ـ ایشان در این مسلک با هم در این مطلب با هم اختلاف داشتند.