لازمه قول به بساطت و صرافت وجود

تلمیذ: آن کجاست؟ آیا در مرحلۀ ذات هم عین ثابت وجود دارد؟

استاد: آن که دیگر ذات نیست، دیگر در مرتبۀ ذات نیست. مرتبۀ ذات عبارت است از وجود مجرد. در مرتبۀ ذات اسماء هم نیست دیگر، علم و قدرت و... هم نیست.

تلمیذ: پس در اینها هم باید بگوییم: بسیطة الحقیقة کلّ الاشیاء.

استاد: همین، احسنت! آن مثالى که من زدم، اینجا دیگر شما باید خودتان استفاده‌اش را بکنید؛ استفاده‌اش در اینجا است که مسئلۀ بسیط الحقیقة کل الاشیاء یعنى اصل و حقیقت همۀ اشیاء، آن وجود مجردِ صرف و بسیط است که نه لون و نه کم و نه کیف و نه اعراض و نه هیچ‌گونه حدى برنمى‌دارد. آن وجود مجرد و بسیط در مقام تنازل و در مقام بروز و ظهور، دلش می‌خواهد به من چه مربوط است؟!‌ دلش می‌خواهد بروز و ظهور پیدا بکند و در مقام تنازل خود را به محدودیت دربیاورد، چطور اینکه شما در مقام بیان، آن صوت را تبدیل به اسم و فعل و حرف مى‌کنید، آن وجود هم در مقام بیان، در مقام بیان خارجى، در مقام کتاب بیّنات خارجى، در مقام کتاب بینّات تکوین در آنجا خود را به مرحلۀ بروز و ظهور در‌می‌آورد، یک ظهورش زید است، یکى عمرو است، یکى خالد است، یکى جبرائیل است، یکى پیغمبر است و یکى امیرالمؤمنین است. این ظهورات و بروزات چه هستند؟ همان وجود بسیط هستند که دیگر با این ظهورات تفاوتى ندارند. یعنى دیگر اختلاف و منافاتى با اینها پیدا نمى‌کند. پس اشکال دیگر از این نقطه نظر به اصالة الوجود و وحدت وجود وارد نمى‌شود تا ما از آنها فرار کنیم، و [اصل وجود] به‌حال خودش در آن تجرّد خودش باقى هست پس

معنایش این است. آن وجود بسیط و حقیقى هیچ‌وقت به صورت و محدودیت خارجى درنمى‌آید. یعنى نه‌اینکه محدود بشود. بله، این محدودیت خارجى جداى از او نیست، و این محدود باید خودش را بردارد و به آن لاحدّى برساند، یعنى از نظر تعلق به ماده باید خود را به آن لاحدّى برساند. به آن لاحدّى که رساند اسمش را فناء مى‌گذارند.