نقد قاعده شیخ اشراق در وحدت مفاهیم

و امتناعُ ذلک غیرُ مسلّمٍ فإنّ أمرًا واحدًا و حقیقةً واحدةً مِن حیثیةٍ واحدةٍ ربما کان فردًا و مصداقًا لمفهوماتٍ متعددةٍ و معانٍ مختلفةٍ.

«[ما امتناع این را قبول نداریم و] مورد قبول نیست. امر واحد و حقیقت واحد از یک حیثیت چه‌بسا ممکن است که یک فرد باشد و مصداق براى مفهومات متعدده و معانى مختلفه باشد.»

من‌باب‌مثال یک زید را شما درنظر بگیرید، یک حیثیت واحد یعنى همان حیثیت انسانیت، حیثیت خارجی‌اش را شما درنظر بگیرید، ممکن است براى مصادیق مختلف [باشد]، به‌خاطر علمى که تحصیل کرده به حیثیت علم، عالم مى‌گوییم ولى حالا مى‌گوییم این علم از خارج آمده و حصولى است، ولى یک زید جاهل و [بی‌سواد] و غیر عالم و امثال‌ذلک، این زید خارجى [ایشان مى‌گویند ما در هر حال] این مفاهیم متعدده را از این زید خارجى انتزاع مى‌کنیم درحالتى‌که حیثیت واحده متعلق به جهات خارج از خودش [نیست].

ککونِ وجودِ زیدٍ معلولاً و معلومًا و مرزوقًا و متعلَّقًا فإنّ اختلافَ هذه المعانی لیس ممّا یوجِبُ أن یکونَ لکلٍّ منها وجودٌ علىٰ حدةٍ و کاختلافِ الصفاتِ الحقیقیةِ الإلهیةِ التی هی عینُ الوجودِ الأحدیّ الإلهی باتفاقِ جمیعِ الحکماءِ.

«[مانند اینکه زید] معلول و معلوم باشد، معلول بالغیر باشد [البته معلول بالغیر است معلول ذات تصور است] مرزوق باشد، متعلق بالغیر باشد، بالله تعالى باشد، [اختلاف این معانی] ایجاب نمى‌کند که هرکدام از این معانى [براى این معانى] وجود علی‌حده باشد. مانند اختلاف صفات حقیقیۀ الهیه‌اى که عین وجود احدى و یکتایى الهى است به‌اتفاق جمیع حکما که همۀ این صفات حقیقى الهى را، آن علم و حیات و قدرت را عین وجود احدى الهى گرفته‌اند.»

و الحاصلُ أنّ مجرّدَ تعدُّدِ المفهوماتِ لا یوجِبُ أن یکونَ حقیقةُ کلٍّ منها و نحوُ وجودِه غیرَ حقیقةِ الآخر و وجودَه إلا بدلیلٍ آخرَ غیرِ تعدّدِ المفهومِ و اختلافِه یوجِبُ أن یکونَ ذاتُ کلِّ واحدٍ منها غیرَ ذاتِ الآخرِ.¹

«[حاصل مطلب اینکه] مجرد تعدد مفهومات لازم نمى‌کند که حقیقت هر کدام از این مفاهیم و نحوه وجودش غیر از حقیقت دیگر و نحوه وجود او باشد (ممکن است مفاهیم متعدده‌اى مآل به وجود واحد داشته باشند) مگر اینکه دلیل دیگرى بیاید در خارج. [یک مفهومی با مفهوم دیگری [تعدد و اختلاف داشته باشد] درقبال وجود [خارجی] و این مربوط به خودش است. [اینکه] قانون به نحو کلیت بیاوریم در همه‌جا که نفس مفاهیم [متعدد] موجب تعدد [مصادیق] مختلف خارجی است این قانون صحیح نیست. اگر شما در یک جایی دیدید که مثلاً مفهوم قیام با مفهوم کتاب مصداق واحد [است] این به‌خاطر امر دیگری است، این به‌خاطر خصوصیت خود صفت است نه اینکه چون مفهوم [متعدد است] در اینجا جمع نشوند.) مگر به دلیل دیگری غیر از تعدد آن مفهوم [و اختلافش] که ایجاب [می‌کند] ذات هر کدام [غیر از ذات] دیگری است. (والا نفس مفاهیم موجب تعدد ذوات [نمی‌شود.] این مطلب ایشان بود.)»