نقد قاعده شیخ اشراق در وحدت مفاهیم

و بهذا یُندَفعُ ما ذکرَه هذا الشیخُ الجلیلُ القدرُ فی کتابِ المشارعات¹ و وَصَفَه بالقوةِ و المتانةِ و هو قولُه: إنا نَتسامَحُ مع مَن قال: الموجودیةُ نفسُ الوجودِ فنقولُ: الوجودُ و الوحدةُ حالُهما واحدٌ فی أنّهما یَنبغی أن یکونا فی الأعیانِ عندَکم و أنّ کلاً منهما اعتبارٌ عقلیٌ عندَنا.

«به این مطلبى که ما گفتیم که ممکن است مفاهیم متعدده در خارج موجود باشند، دفع مى‌شود آنچه را که این شیخ بزرگ در کتاب مشارعاتشان فرمودند و این مطلب را متصف به قوت و متانت کردند. آن که گفتند این است: کسانى که می‌گویند: موجودیت نفس وجود است، معناى این کلام اینها سست است و محل تسامح است. (حالا اول جناب صاحب مشارعات یک تعریفى را براى وجود و وحدت مى‌کنند، بعد با این تعریف خودشان موجودیت وجود را رد مى‌کنند.) می‌گوییم: وحدت و وجود یک حال دارند در اینکه شما مى‌گویید: وجود و وحدت باید در اعیان باشد و پیش ما هر کدام از وجود و وحدت یک اعتبار عقلى است و وجود خارجى ندارد.»

نه وجود در خارج محقق است و نه وحدت در خارج محقق است. عقل آمده اعتبار کرده، عقل آمده مثلاً این کتاب را در مقایسه با کتاب آخر ملاحظه کرده است، به این کتاب گفته: واحد، به این دوتا لیوان، دوتا کُبَه گفته: اثنین، درحالى‌که این اعتبار عقلى است. این را به کنار مى‌برد مى‌شود واحد، اینجا مى‌گذارد مى‌شود اثنین. بنابراین این اعتبار یک اعتبار عقلى است. اثنین و واحد و ثلاث اعتبارات عقلى است که عقل در قیاس یک امر با امور دیگر اینها را مدنظر قرار می‌دهد، ولى وحدت در عالم خارج وجود ندارد، آنچه در عالم خارج وجود دارد همین صفحات است، این جلد است، وحدتى وجود ندارد. اینکه ایشان این‌طور مى‌فرمایند که مثلاً این کتاب، این مقدارش وحدت نیست، گوشه‌اش، سمت راستش وحدت باشد و بقیه‌اش کتاب باشد، خب اشتباه مى‌فرمایند!