نقد قاعده شیخ اشراق در وحدت مفاهیم

و هَب أنّکم مَنَعتم السلسلةَ الغیرَ المتناهیةَ فی الوجودِ بأنّه هو الموجودیةُ فلا شکَّ أنّ الوجودَ و الوحدةَ مفهومُهما مختلفٌ و یُعقَلُ أحدُهما دونَ الآخر فلا یَرجِعُ أبدًا معنَى الوحدةِ إلى الوجودِ و لا معنَى الوجودِ إلى الوحدةِ.

«این‌طور فرض کنید که شما سلسلۀ غیرمتناهى را در وجود منع مى‌کنید، مى‌گویید: در وجود خارجى این سلسلۀ غیرمتناهى نمى‌آید، به اینکه مى‌گویید: وجود نفس الموجودیة است. (وقتى که وجود خود موجودیت شد، پس این موجودیت دیگر وجود ندارد تا اینکه نقل کلام در او بشود. و خواستى جلوى صاحب مشارعات را ببندى و بگویى که وجود خود موجودیت است.) پس کلام دیگر در اینجا قطع مى‌شود. ولى ما این‌طورى به شما جواب می‌دهیم که شکى نیست که وجود و وحدت، مفهومشان مختلف است. (آیا این را هم انکار مى‌کنید؟! این را که دیگر انکار نمى‌کنید! وجود و وحدت مفهومش فرق مى‌کند.) و تعقل مى‌شود هر کدام از اینها بدون دیگرى؛ این که قابل انکار نیست! حالا که این‌طور شد، هیچ‌گاه و ابداً معناى وحدت برگشت و رجوع به وجود ندارد و معناى وجود هم به وحدت برنمى‌گردد، هر کدام از اینها معناى خود را دارد.»

من‌باب‌مثال آب معناى خودش را دارد و لیوان هم معنای خودش را دارد، حالا که آب را در لیوان می‌ریزید این دلالت نمی‌کند بر اینکه لیوان و آب همه یکی شدند، نه، آب برای خودش و لیوان برای خودش است به دلیل اینکه اگر آب را در این ظرف خالی کنم این لیوان بدون آب خواهد ماند. معنای وحدت و معناى وجود هم هر کدام از اینها دو معناى متفاوت هستند.

فنقول: إذا کان الوجودُ موجودًا کان له وحدةٌ و إذا کانت الوحدةُ موجودةً کان لها وجودٌ له وحدةٌ أخرى موجودةٌ بوجودٍ آخرَ و هکذا فیَلزَمُ بالضرورةِ سلسلةٌ مترتبةٌ غیرُ متناهیةٍ مِن وجودِ وحدةٍ و وحدةِ وجودٍ و لا یَکفی أن یُقالَ: إنّ وحدةَ الوجودِ هو أو وجودَ الوحدةِ هی فإنّ مفهومَ الوجودِ غیرُ مفهومِ الوحدةِ و لا یکونُ شیئان شیئًا واحدًا فی نفسِه. هذا خلاصةُ کلامِه فی هذا المرامِ و بناؤُه علىٰ أنّ المفهوماتِ المختلفةَ لا یُمکِنُ أن یُنتزَعَ مِن مصداقٍ واحدٍ و ذاتٍ واحدةٍ.