اشکالات به قاعده شیخ اشراق و اتحاد عقل و عاقل

و اما اینکه ما چرا علم و حیات و قدرت را عین ذات دانستیم همان‌طورى که عرض شد دیگر این مربوط مى‌شود به صفات ذاتیۀ شىء و صفاتى که عارض بر شیء می‌شود به‌لحاظ حیثیت ... .

[و ممّا یؤیّدُ هذا قولُ الشیخِ الرئیسِ فی إلهیاتِ الشفا فی بیانِ أنّ کونَ الشی‌ءِ عاقلاً و معقولاً لا یوجِبُ اثنینیةً فی الذاتِ و لا فی الاعتبارِ و أنّ المتحرّکَ إذا اقتضى شیئًا محرکًا لم یکُن نفسُ هذا الاقتضاءِ یوجِبُ أن یکونَ شیئًا آخرَ أو هو بل نوعٌ آخرُ مِن البحثِ یوجِبُ ذلک و یُبیّنُ أنّه مِن المحالِ أنّ ما یَتَحرّکُ هو ما یُحَرِّکُ و لذلک لم یمتنِعُ أن یَتصوَّرَ فریقٌ لهم عددَ أنّ فی الأشیاءِ شیئًا محرکًا لذاتِه إلى وقتٍ إن قامَ البرهانُ على امتناعِه و لم یکُن نفسُ تصوّرِ المحرِّکِ و المتحرِّکِ یوجِبُ ذلک و کذلک المضافان یُعرَفُ اثنینیتُهما لأمرٍ لا لنفسِ النسبةِ و الإضافةِ المفروضةِ فی الذهنِ انتهى.

«و آنچه این سخن را تأیید و یاری می‌کند سخن شیخ‌الرئیس ابن‌سینا است که در الهیات شفا گفته: ”عاقل و معقول بودن چیزی موجب دوگانگی نه در ذات و نه در اعتبار نمی‌شود، و اینکه متحرک وقتی چیز محرّکی را اقتضا کرد، نفس این اقتضاء موجب آن نمی‌شود که چیز دیگری باشد و یا همان باشد بلکه نوع دیگری از بحث موجب آن می‌گردد. و روشن می‌شود که محال است متحرک، محرّک باشد و لذا محال و وممتنع نیست که گروهی برای آنها تعدد تصور کنند که در میان اشیاء چیزی هست که به ذات خود محرّک است تا هنگامی که برهان بر امتناع و محال بودن آن اقامه شود و نفس تصور محرّک و متحرک موجب این نمی‌شود. و همین طور دو مضاف که دو بودن آن دو برای امری دانسته می‌شود نه برای نفس نسبت و اضافۀ فرض شدۀ در ذهن“.»

أقولُ معنَى کلامِه أنّ مجرّدَ اختلافِ المعانی و المفهومات لا یَقتضی أن یَتَعدّدَ ذواتُها أو یتّحدَ بل یَحتاجُ إلىٰ استینافِ نظرٍ و برهانٍ غیرِ اختلافِ المفهوماتِ‌ یَقتضیان تعدُّدَها أو وحدتَها فی الذاتِ و الحقیقةِ فکما أنّ مفهومَ التحریکِ غیرُ مفهومِ التحرّکِ و مفهومَ الأبوّةِ غیرُ مفهومِ البنوّةِ فکذلک مفهومُ العاقلیةِ غیرُ مفهومِ المعقولیةِ لکن النظرُ و البرهانُ قد حَکَما فی القبیلِ الأولِ بتعدّدِ الذواتِ دونَ الثانی بل حَکَما بأنّ عاقلیةَ الذاتِ المجردةِ عینُ معقولیّتِها بحسبِ الذاتِ و الوجودِ مع اختلافِهما بحسبِ المفهومِ بلا شکٍّ و ریبٍ فأتقِن ذلک المقامَ فإنّه قد زَلَّت فیه الأقدامُ.