اشکالات به قاعده شیخ اشراق و اتحاد عقل و عاقل

معنای اتحاد عقل و عاقل و معقول در کلام بوعلی

از اینجا مرحوم آخوند مى‌خواهد از کلام بوعلى بر مسئلۀ خودش که ممکن است معانى مختلفه‌اى وجود داشته باشد که همۀ اینها در عالم خارج و در تعین خارجى متحد باشند استفاده کند و استدلال و تأیید قرار بدهد. می‌فرماید: مرحوم بوعلی قائل به اتحاد عقل و عاقل و معقول هستند درحالی‌که شکى نیست که آن مفهومى را که ما از عقل مى‌فهمیم با آن مفهوم معقول دوتا است. عقل عبارت از قوۀ دراکه‌اى است که آن قوۀ دراکه موجب اطلاع نفس بر حقایق خارجى و بر همان حقایقى است که در ذات خودش هست، اسم این قوه را عقل مى‌گذراند؛ قوه‌اى که موجب اثبات قضایاى کلیه خواهد شد و این قوه داراى آلات‌ و وسایطى است که از این وسایط براى رسیدن به آن استنباطات استفاده مى‌کنند. وسایط، حواس است و وسایط، اوصاف و صفات و ملکات و غرایز باطنى من حیث المجموع است یا ممکن است که وسایط عبارت از افاضات اشراق باشد. همۀ اینها آلات و ادواتى هستند که عقل این آلات و ادوات را براى رسیدن به یک نتیجۀ کلى مورد استفاده قرار مى‌دهد؛ به این قوه عاقله مى‌گویند، عقل مى‌گویند. عاقل عبارت از همان نفس ناطقه است که این نفس ناطقه، این قوه در آن نهاده شده است. و از این باب که این قوه، در وهلۀ اول به مرتبۀ فعلیت و کمال خودش نیست، همراه با تجرد نفس عاقله، این قوه هم به تجرد تام و به کمال خودش مى‌رسد. پس از این باب هم چون این قوه در نفس هست، نه به‌عنوان ورود مظروف در ظرف و دخول مظروف در ظرف بلکه به‌معناى تهیأ و استعداد و آمادگى این ظرف براى چنین مظروفى. به عبارت دیگر مى‌توان گفت که این ظرف در وجودش جداى از این مظروف نیست که:

رَقَّ الزُّجاجُ و رَقَّتِ الخَمر *** و تَشابَها فَتَشاکَلَ الامرُ