تفاوت وجود و امکان و جایگاه وحدت در خارج

تلمیذ: زیدى که متصف به یک صفتى باشد مثلاً عالم باشد، با آنکه این صفت زائد بر زید است ما مى‌گوییم: از معقولات اولیه است.

استاد: نه، یعنى ذهن در اینجا مى‌آید و آن را انتزاع می‌کند. یک‌وقت شما کتابت را در نظر مى‌گیرید و مى‌گویید: «زیدٌ کاتب»، این کتابت از معقولات اولیه است؛ چطور اینکه زید از معقولات اولیه است. ولکن یک صفتى هست که این ذهن مى‌آید و آن صفت را انتزاع مى‌کند. یعنى به این زید در خارج نگاه مى‌کند می‌بیند حالا که زید در خارج موجود است پس وجود را از این انتزاع مى‌کند. شما که وجود را نمى‌بینید شما موجود را مى‌بینید، این وجود معقولات ثانیۀ فلسفیه می‌شود یا مثل وحدت. ولى استثنائاً این دوتا ظرف تحقّقشان، ظرف تحقّق خارج است. فقط در این مسئله استثناء است. ولى در مانند شیئیت، امکان، امتناع، ضرورت و... ذهن مى‌آید و امکان را از ماهیّت انتزاع مى‌کند. انتزاع نه به‌معناى اینکه ماهیت اقتضا مى‌کند یا علّت است، بلکه چون او را به‌لحاظ وجود خارجى و عدم وجود خارجى متساوى الطرفین مى‌بیند لذا این مى‌آید انتزاع امکان را از او مى‌کند؛ یا بالنسبه به امتناع و ضرورت. پس بین معقولات ثانی فلسفى و معقولات ثانی منطقى باید تفاوت قائل شد.

تلمیذ: دیگر چرا استثناء بکند؟! اگر بحث عقلى است، اگر بگوییم: معقولات ثانوی فلسفى است ... .

استاد: لازم نیست معقولات ثانوی فلسفیه حتماً ظرف تحقّق خارجى نداشته باشد.

تلمیذ: ما گفتیم: معقولات ثانویه حتماً باید ظرف تحقّق آن ذهن باشد و ظرف اتصافش خارج باشد، و می‌تواند هم نباشد.

استاد: نه، در معقولات ثانیه این است که زائد بر آن ذات، ذهن مى‌آید و یک مطلب دیگرى را انتزاع مى‌کند. الآن ذات زید چیست؟ حیوانیّت و ناطقیّت است. غیر از او مى‌آید یک وجودى را که عارض بر آن شده است، چون نگاه مى‌کند مى‌بیند این وجود زید در خارج انجام گرفته است و الآن زید در خارج موجود است، مى‌آید یک وجودى را از این انتزاع مى‌کند.