تفاوت وجود و امکان و جایگاه وحدت در خارج

تلمیذ: خب این وجودى را که انتزاع مى‌کند معقول ثانی فلسفى است اما آن وجودى که در خارج هست مصداق آن مفهوم است.

استاد: بله، مصداق آن است.‌

تلمیذ: پس دراین‌صورت استثنایى در معقولات ثانویۀ فلسفیه نخورده است.

استاد: نه، ببینید الآن ظرف تحقّقش هم خارج است.

تلمیذ: ظرف تحقق مفهوم که ذهن است، ظرف تحقق مصداقش خارج است.

استاد: نه، این‌طور نیست. بالأخره هر مفهومى را ذهن مى‌آید تصور مى‌کند. شما کتابت را هم درنظر بگیرید، خود نفس زید را هم درنظر بگیرید، بالأخره یک مفهوم، اوّل در ذهن آمده است. این منظور از ظرف تحقّق نیست. یعنى در آن ظرفى که این مى‌تواند لباس وجود بپوشد. الآن این آبى که در این لیوان هست، در خارج لباس وجود پوشیده است نه در ذهن من! ولى در ذهن من یک مفهومى از آب هست، این را که نمى‌گویند ظرف تحقّقش ذهن است!

تلمیذ: مى‌خواهم عرض کنم مفهومی که ذهن انتزاع مى‌کند نمى‌شود در خارج باشد، چون مفهوم وجودى که در ذهن انتزاع شد و در ذهن آمد .... .

استاد: نه، این اختصاص استثنائاً نسبت به این دو، با اینکه ذهن مى‌آید و انتزاع این وحدت از واحد مى‌کند، مى‌گوییم: واحد شى‌ءٌ ثبت له الوحدة، مى‌گوییم: زید شىءٌ ثبت له الامکان، می‌گوییم: واجب الوجود شىءٌ و ذاتٌ ثبت له الوجوب، به‌عنوان واجب، به‌عنوان مشتق. با وجود اینکه ذهن مى‌آید این وحدت را انتزاع مى‌کند درعین‌حال وحدت، وجود خارجى هم دارد به تعمّل عقلى.

تلمیذ: من مى‌خواهم بگویم: آن که وجود خارجى دارد آن مفهوم ذهن و متنزَع در ذهن نیست، آن که وجود خارجی دارد مصداق است. آنها که در امکان دعوا دارند مى‌خواهند بگویند: اصلاً امکانى هم در خارج وجود دارد، ما مى‌خواهیم بگوییم: این استثناء‌بردار نیست چون قاعده، قاعدۀ عقلى است.

استاد: نه، ببینید، ما مى‌خواهیم بگوییم که مصداق امکان هم خودش ذهن است. مصداق امکان خارج نیست. مصداق به‌عنوان وجود، نه مصداق صرف به‌عنوان مفهوم. مفهوم این است که هر شیئى را که شما تصور کنید این مفهوم است، ولو ماده باشد. این مفهومی که شما تصور کردید تصور شما در خارج است یا تصور شما در ذهن است؟