تفاوت وجود و امکان و جایگاه وحدت در خارج

تلمیذ: تصور در ذهن است.

استاد: پس این آبى که الآن تصوّر کردید ظرف تحقّقش کجاست؟

تلمیذ: ظرف تحقّقِ مصداقش در خارج است اما تحقق مفهومش در ذهن است.

استاد: خب همین، احسنت!‌ همۀ مفاهیم اصلاً ظرفشان در ذهن است، مفهوم که اصلاً نمى‌شود در خارج باشد. ما نسبت به وحدت و وجود هم همین را مى‌گوییم، مى‌گوییم: در قضیّۀ امکان، ظرف تحقق که بگوییم: این امکان آیا شىءٌ أم لا؟ مى‌گوییم: بله، شىءٌ. چه شیئی است؟ تصورٌ. مثل خیلى از تصورات. این تصوّر کجاست؟ در ذهن است. این تصور در ذهن است یعنى هم ذهن، مفهوم امکان را تصور کرده است و هم غیر از امکان در ذهن، امکان جایى ندارد تا در آنجا لباس وجود بپوشاند. امکان فقط یک عرضه دارد و آن عرضه‌اش این است که لباس وجود ذهنى بپوشد نه لباس وجود خارجى! این معقول ثانی فلسفی است. پس آن که در خارج هست چیست؟ آن امکان نیست، آن زید است. بله، آن متصف است به امکانى که لباس وجود ذهنى پوشیده است. ولى در مورد وحدت و در مورد وجود، علاوه بر اینکه وحدت و وجود، مفهوم ذهنى هستند، علاوه بر آن هم ظرف اتصافشان در خارج است و هم ظرف تحققشان در خارج است.

اللهم صلّ علی محمد و آل محمد