تفاوت وجود و امکان و جایگاه وحدت در خارج

اشکال مرحوم آخوند به شیخ اشراق

مرحوم آخوند مى‌فرماید که در اینجا ایشان (شیخ اشراق) بین معقولات ثانیۀ فلسفیه و بین معقولات ثانیۀ منطقیه خلط کرده‌اند. در معقولات ثانیۀ فلسفیه ممکن است یک شىء، ظرف اتصاف خارجى داشته باشد گرچه ظرف تحققش در ذهن است اما اتصاف آن در خارج است. من باب‌مثال وقتى‌ که ما به زید مى‌گوییم: ممکنُ الوجود، یعنى زیدى که در خارج هست ممکن الوجود است نه‌اینکه زیدى که در ذهن ما هست ممکن الوجود است. البته ممکن است زیدِ در ذهن هم ممکن الوجود باشد، زید در ذهن بیاید یا اصلاً در ذهن نیاید، بعضى اوقات بیاید و بعضى اوقات نیاید، ولى اتصاف آن اتصاف خارج است و ظاهراً در اینجا خلط بین مفهوم و مصداق شده است. این هم مطلب مربوط به شیخ اشراق بود.

تلمیذ: ظرف تحقق است نه اتصاف؟

استاد: تحقّق، ذهن است دیگر.

تلمیذ: خب تحقّق وقتى ذهن باشد هردوى اینها یکى شد دیگر!

استاد: نه، در معقولات فلسفیّه، ظرف اتّصاف ممکن است خارج باشد.

تلمیذ: ظرف اتّصاف، نه تحقق.

استاد: بله، ایشان گفته‌اند: هردو یکى است. یعنى معقولات فلسفى و منطقى را یکى مى‌دانند.

تلمیذ: در تحققش نه در اتصاف.

استاد: نه‌خیر، در اتصاف.

تلمیذ: خب این وجود اگر چنانچه مابإزاء دارد پس چرا اسم آن را معقولات ثانویه گذاشته‌اند؟! یعنی وجود و وحدت اگر چنانچه در خارج مابإزاء دارد و ظرف تحقّقش خارج است پس چرا معقول ثانویه است؟!

استاد: به‌خاطر اینکه یک مفهوم زائد بر ذات است دیگر. چون وجود با موجود دوتا است، وحدت با واحد دوتا است. در فلسفه، به نفس وجود خارجى معقول اول گفته مى‌شود. به اوصاف و عوارضى که مترتب بر این است معقولات ثانیه گفته مى‌شود. به‌خلاف منطق که در منطق به طبایع معقول اول گفته مى‌شود.

تلمیذ: پس تحقّق خارجى نباید داشته باشد، یعنى اگر تحقّق خارجى دارد پس مابإزاء دارد.

استاد: آخر زائد بر ذات است دیگر. مى‌گوییم: ذاتٌ ثبت له الوجود؛ زائد بر ذات به‌عنوان ماهیت.