تفاوت وجود و امکان و جایگاه وحدت در خارج
تحلیل معقولات ثانیه فلسفی و نقش ذهن
تفاوت وجود و امکان در این جلسه به بررسی این نکته میپردازد که امکان یک مفهوم ذهنی است و در خارج مابهازا ندارد، در حالی که وجود و وحدت علاوه بر مفهوم ذهنی، در خارج نیز منشأ تحقق و تشخص اشیاء هستند. آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در ادامه با تحلیل دیدگاه مرحوم آخوند، نشان میدهد که معقولات ثانیه فلسفی مانند امکان، امتناع و ضرورت تنها در ذهن انتزاع میشوند، اما وجود و وحدت در خارج با نفس تحقق موجود همراهاند. سپس تفاوت این نگاه با معقولات ثانیه منطقی و همچنین اشکال به خلط دیدگاه شیخ اشراق میان این دو دسته توضیح داده میشود و روشن میگردد که امکان صرفاً بر پایه تحلیل ذهنی از تساوی طرفین وجود و عدم شکل میگیرد. نتیجه جلسه این است که وحدت و وجود ریشه در عین خارج دارند، اما امکان تنها یک اعتبار ذهنی برای تحلیل وضعیت اشیاء است.
مرتب سازی:
تفاوت وجود و امکان و جایگاه وحدت در خارج
2در مسئلۀ امکان هم قضیه همینطور هست؛ وقتى که مىگوییم: «زیدٌ ممکنٌ فى الخارج»، نهاینکه در خارج بهواسطۀ این اتّصاف اگر رنگ زید سفید است سیاه بشود یا اگر رنگ زید سیاه است سفید بشود، نهخیر! زید هر رنگى که دارد همان رنگ هم در خارج دارد، چه ما آن را متصف به امکان بکنیم یا نکنیم. هر وزنى که دارد چه اتّصاف به امکان بشود یا نشود فرقى نمىکند ولى صحبت در این است که این زیدى که در خارج هست این اتّصافش به امکان از این باب است که ذهن در مقام تحلیل مىآید آن وجود خارجى را بهلحاظ قبلش و بهلحاظ وجودش در هر دو جهتِ عدم و وجود لحاظ مىکند، آن وصفِ امکان را برایش مىآورد و مىگوید این زید [ممکن الوجود است.] حتى اگر زید در خارج هم نباشد، یک زیدى مىخواهد بهوجود بیاید، یک سونوگرافى از این مادر کردهاند و گفتهاند که ایشان پسر است و یک ماه دیگر هم بهدنیا مىآید، خب از حالا اسمش را مىگذراند اسمش را چه بگذاریم؟ آقا تقى مىگذاریم. این آقا تقى را ممکن الوجود مىگوییم. ممکن الوجود نهاینکه این آقا تقى که الآن در شکم مادر هست ممکن الوجود است آن یک بحث دیگر است. بهنسبت بهوجود خارجى، یعنى ممکن است که آن آقا تقى که الآن مورد نظر ماست در خارج بیاید و ممکن است که در خارج نیاید و در شکم مادر فوت کند. خیلى از بچهها هستند در شکم مادر فوت مىکنند و لباس تحقّق خارجى نمىپوشند. بنابراین این امکانى را که الآن ما بر زید حمل مىکنیم، بهلحاظ وضعیت فعلىاش نیست، وضعیت فعلیاش که الآن موجود است. الآن هست و سونوگرافى هم نشان مىدهد، ضربان و نبض و... همه نشان مىدهد. بهلحاظ وجود خارجى، بعد از یک ماه دیگر ما مىگوییم: ممکن الوجود، یا اینکه اگر بدانیم که این الآن فوت مىکند یا فوت کرده است مىگوییم: زیدى که الآن در شکم مادر هست ممتنع الوجود است چون دیگر استعداد براى حیات در او منتفى است. بهلحاظ تحقّق آن عدم العلة یا علّت براى عدم، آن درواقع ممتنع مىشود. پس این امکانى را که ما بر زید حمل مىکنیم بهلحاظ وجود خارجى است ولى بهواسطۀ این امکان چیزى را در خارج به او اضافه نمىکند، یک کیلو به وزنش اضافه نمىشود. ذهن است که آن زید خارجى را معرّاى از وجود خارج قرار مىدهد و حکم خارج را در وجود و عدم بالنسبه به او لحاظ مىکند و حکم امکان مىکند، پس ظرف تحقّق امکان ذهن است. این مطلبى است که ایشان نسبت به امکان مىفرمایند.