امکان ذاتی و امکان استعدادى در فلسفه

آن‌وقت اینجا چه مى‌شود؟! لازمه‌اش این است که مراتب لایتناهی امکان در اینجا بنا بر قول مرحوم آخوند داشته باشیم. پس اینها واضح البطلان است دیگر. لذا روى‌این‌حساب، امکان ذاتى وجود دارد و امکان استعدادى که ایشان مى‌گویند، امکان استعدادى فقط عبارت است از تهیؤ و آمادگى ماده براى رسیدن به یک مرتبه بعد. وقتى که به مرتبۀ بعد رسید، تازه تهیؤ و استعداد برای مرتبۀ بعد پیدا مى‌کند. پس درهرحال ما یک امکان استعدادى بیشتر نداریم.

تلمیذ: من‌باب‌مثال یک بذرى که مى‌تواند گندم بشود، این استعداد را دارد و اگر قائل به این باشیم که امکان استعدادی در خارج هم موجود است، باز باید بى‌نهایت امکان استعدادی در اینجا وجود داشته باشد، چون وقتى إن قلت مى‌کنیم که این بذر مى‌تواند گیاه بشود، در‌حالى‌که مى‌بینیم تا گیاه بشود به فرمایش حضرت‌عالى میلیاردها صورت به‌خود می‌گیرد. چون ماده قابلیت دارد، براى هر صورتى یک امکان استعدادى هست.

استاد: خب در هر حال یک امکان استعدادى داریم دیگر، صدتا که نداریم. حالا وقتى که صورت بعدی پیدا کرد دوباره یک امکان استعدادى براى صورت دیگرى پیدا مى‌کند.

تلمیذ: یعنی یک امکان‌ دیگری باشد؟!

استاد: چه اشکالى دارد؟!

تلمیذ: پس ما باید بگوییم: بى‌نهایت امکان استعدادی دارد.

استاد: خب باشد، بى نهایت باشد. ولى نه بى‌نهایت در الآن بلکه بى‌نهایت در طول حرکت جوهرى. این اشکال ندارد. چطور اینکه خود ماده در طول حرکت جوهرى دارد، بى‌نهایت صورت پیدا مى‌کند، بى‌نهایت هم امکان استعدادى پیدا مى‌کند، مشکلى پیش نمى‌آید.

تلمیذ: جزء لا یتجزّیٰ، هر جزئى میلیاردها جزء دارد. این فعلاً دارد چه اشکالى دارد؟! آن هم اشکال ندارد.

استاد: بله، آن جزئى که دارد جزء تصورى است نه جزء خارجى. یعنى ذهن مى‌تواند آن را تقسیم ‌کند، اما در خارج آیا این قابل تقسیم هست یا نه، آن یک مطلب دیگرى است. یا اینکه ممکن است به یک مرتبه‌اى برسد که دیگر قابل تقسیم نباشد. یعنى ذهن در مرتبۀ تقسیم، این جزء را مى‌تواند تقسیم به بى‌نهایت کند، حالا آیا این در خارج انجام مى‌شود؟ آیا ما اسباب و آلات و ادواتى داریم که بیاید این را به ما لا یتناهى تقسیم بکند یا نه، آن یک مطلب دیگرى است. یا اینکه ممکن است به یک حدى برسیم که دیگر تقسیم‌بردار نیست، یعنى تبدیل ماده به انرژى و این مسائل در آنجا پیش می‌آید.