امکان ذاتی و امکان استعدادى در فلسفه

من‌باب‌مثال از شما سؤال مى‌کنم: فرض کنید که خداوند به شما یک سال دیگر اولاد خواهد داد، مى‌گویید: ممکن است. درحالى‌که هنوز اولادى درکار نیست پس چرا مى‌گویید: ممکن است؟! به‌خاطر اینکه ماهیت آن اولاد را تصور کردید و حکم به امکان کردید گفتید: ممکن است. یا اینکه مى‌گویید: آن اولاد ممکن نیست. چرا ممکن نیست؟ فرض کنید که اصلاً زمینۀ براى آن بچه وجود ندارد، وقتى که وجود نداشته باشد بنابراین امکان هم در اینجا ازبین مى‌رود، یعنى این بچه‌دار شدن به لحاظ وجود خارجى مى‌شود ممتنع، چون اصلاً شرط معدّه وجود ندارد، شرایط مهیا وجود ندارد. این مسئله مربوط به امکان ذاتى است که صحبتش مفصل تا اینجا گذشته است.

یک امکان داریم و آن امکان عبارت از تهیؤ و استعداد است. یعنى یک حالت استعدادى در ماده است که به‌واسطۀ آن حالت استعداد، امکان فعلیتِ حالت دیگر را دارد. یعنى این حالتى که الآن در این ماده هست به آن مى‌گویند: کیفیت استعدادى. به آن مرتبه‌اى که مى‌خواهد برسد مى‌گویند: امکان استعدادى. مى‌گویند: نطفه، امکان علقه شدن را دارد، یعنى ممکن است به آن مقصد که علقه شدن است برسد. علقه امکان مضغه شدن را دارد، مضغه امکان شکل دیگر و نوع دیگر را دارد. یک تخم سیب، امکان تبدیل به درخت سیب را دارد. شکوفه، امکان تبدیل به آن میوه را دارد. معنایش چیست؟ معناى آن این است که در این شکوفه یک حالت استعدادى هست، در این تخم سیب یک حالت استعدادى هست که آن حالت استعدادى، این ماده را مهیا مى‌سازد براى اینکه از این مرتبه پا را بردارد و به مرتبۀ دیگر بگذارد. به‌عنوان‌مثال اگر [این لیوان را] قرار بدهم، آن حالت استعدادى در این لیوان وجود ندارد. شما این لیوان را در زمین بکارید ببینید که بعد از یک هفته سبز مى‌شود یا سبز نمى‌شود. مى‌گوییم: این کیفیت استعدادی ندارد، این امکان استعدادى برایش نیست. این ماده نمى‌تواند سبز بشود و بیرون بیاید. بله، این ماده، امکان استعدادى برای چیزهاى دیگرى را دارد و براى یک مسائل دیگر را دارد، اما سبز شدن و درآمدن، این حالت استعدادى براى تخم سیب هست، اگر تخم سیب را در زمین بکارید امکان استعدادى براى تبدیل به سیب را دارد، اگر تخم گلابى را کاشتید امکان استعدادى براى درخت گلابى را دارد. این را مى‌گویند: کیفیت استعدادیه.