امکان ذاتی و امکان استعدادى در فلسفه

این کیفیت استعدادیه باید در ماده وجود داشته باشد. چون ماده به‌واسطۀ وجود خارجى، متدرج الحصول است، کم‌کم پیدا مى‌شود، دفعةً‌ما پیدا نمى‌شود. بنابراین هر مرتبۀ مادونى باید تهیؤ استعدادات مرتبۀ مافوق خودش را داشته باشد. بدون گذشتن از این، طفره لازم مى‌آید. طفره یعنى شما از یک مرتبه پا را بردارید و به مرتبۀ بالا بگذارید. از «یک» بدون اینکه «دو» را بگذارنید بشود «سه»، این طفره است. از یک مرتبه بدون اینکه مرتبۀ دوم را رد بکند، یک‌دفعه به مرتبۀ سوم برود این امکان استعدادیه در این ماده موجب تهیؤ براى رسیدن به حالت بعدى است و حالت بعدى یک امکان استعدادى دیگری هست که او را موجب می‌شود برای اینکه به مرتبۀ بعدی برسد. این امکان اسباقی مسبوق به ماده است، مسبوق به آن ماهیت موجود در خارج است. چون تا این امکان استعدادى در او نباشد، این آمادگى براى رسیدن به مرتبۀ بعد را ندارد. این امکان وجود خارجى دارد، یعنى این وصف یک وصف خارجى است. چطور اینکه این ماهیت در خارج، هزارتا وصف دارد، این ماده در خارج هزارتا وصف دارد، یکى از آنها هم امکان است. این امکان، وجود خارجى دارد و این وجود خارجى‌اش، حالا چه ما ببینیم یا نبینیم، بالاخره باید باشد. یک چیزى که در این هست، آن چیز در دیگرى نیست. در بعضى از اوقات هم قابل رؤیت است و در بعضى موارد قابل رؤیت نیست. ولى على‌أی‌حال این وجود خارجیِ امکان، سابق است بر مرتبۀ فعلى که این ماده مى‌خواهد به مرتبۀ فعلى بعد برسد.

تلمیذ: پس باید اسم آن را معقول اولى بگذارند. اگر مابإزاى خارجى دارد اسمش را معقول اولی می‌گذارند.

استاد: بله، خب همین کار را هم مى‌کنند. آن امکان ذاتى است که جزء معقولات ثانیه است. والا آن عبارت از کیفیت استعدادی است که البته بین کیفیت استعدادى و امکان استعدادى یک تفاوتى هست که بعضى‌ها قائل هستند و بعضى ها هم قائل نیستند. على‌أى‌حال این یک کیفیت استعدادى است، یک حالتى است که مثل سایر چیزهایى که ما لون و طمع و رایحه و... مى‌بینیم، این هم هست. این هم حالا داخل آن هست. این دانۀ سیبى که الآن آمادگى دارد به اینکه تبدیل‌ به یک گیاه بشود، چه اثرى در او واقع مى‌شود که برفرض اگر این دانه سیب را شما یک روز در سرکه بیندازد آن استعدادش ازبین مى‌رود و کشته مى‌شود. این چه اثرى است؟ آن چیزى که در آن بوده و به‌واسطۀ انداختن در سرکه حالا استعداد براى سبز شدن ندارد، ما اسم آن را مى‌گذاریم کیفیت استعدادیه. و حالت او در این دو مرتبه تفاوت پیدا مى‌کند. مانند اینکه جسم آن تفاوت پیدا مى‌کند، لون آن تفاوت پیدا مى‌کند. این مسئله هم به همین کیفیت است و این مطلب، وجود خارجى دارد.