امکان ذاتی و امکان استعدادى در فلسفه

تلمیذ: بى‌نهایت امکان نمی‌توانیم بیاوریم، چون هنوز موجود نیست!

استاد: به جهت اینکه ما مى‌گوییم: این ترجیح احد الامکان بر امکان دیگر که این امکان وجود داشته باشد و امکان دیگر وجود نداشته باشد، این ترجیح از کجا بیاید؟! همۀ اینها جزو حوادث زمانى هستند، و ترجیح بر اینکه حتماً باید این اول باشد، بعد آن اول باشد، بعد آن اول در وقت خودش باشد ترجیحى وجود ندارد. این آقا صرفاً مى‌گوید: بر این حدوث زمانى، امکانِ ذاتى او سابق است. امکان ذاتى او آیا همان آنِ اول هست؟! آیا یک سال قبل هست؟! اصلاً صد سال پیش است! اینها همه‌اش صدق سبق زمانى مى‌کند. و همین‌طور حالاتى که بر آن مترتب است. اصلاً ما غیر از مرحوم آخوند مى‌گوییم. ما مى‌گوییم: به‌صرف احتمال یک امرى که مى‌خواهد به‌دنیا بیاید و هنوز نیامده است ـ حالا ایشان قضیه را برده‌اند روى اینکه در خارج هست. ما اصلاً می‌گوییم: درخارج [نیست.] ـ همین‌که احتمال سبق زمانى داشته باشد این کفایت مى‌کند بر اینکه بى‌نهایت ما امکان داشته باشیم، ولو اینکه اصلاً در خارج هم وجود پیدا نکرده است. به جهت اینکه ما براى وجود خارجى امکان، هیچ محدودیتى قائل نیستیم. براى وجود خارجى آن ذات، محدودیت قائل هستیم. باید علت آن بیاید تا اینکه خودش بیاید. آنچه ما در امکان مى‌خواهیم، همان سبق زمانى است؛ سبق زمانى بر ماده. بسیار خوب، سبق زمانى ولو یک میلیون سال قبل باشد! چیزى که هنوز به‌دنیا نیامده است، یک میلیون سال قبل باید امکانش باشد چون سبق زمانى است. و اینها دلیلى ندارند که بگویند: حتماً باید موقع‌ ورود او باشد. نه، این چه مرجحى است بر اینکه این مرتبۀ امکان را از این مرتبه به یک مرتبۀ دیگر قرار مى‌دهد؟! هیچ مرجحی وجود ندارد. آن مرجح اگر مرجح وجود است خب این نیازى به آن ذات ندارد. مرجح امکان مى‌آید و خود امکان را در خارج وجود مى‌دهد، مرجح وجود ذات هم یک میلیون سال بعد مى‌آید و آن ماهیت را در خارج موجود مى‌کند. از این نقطه نظر اشکال وارد است.