زیادت امکان بر ماهیت و بطلان تسلسل امکانات

مى‌گویند: بعضى‌ها به همین شهر شما رفته بودند. اول آن شهر یک میدانى دارد که سال‌ها بود مى‌خواستند میدان را به دو روز درست کنند. به دو روز آن میدان را درست کردند و گل کاشتند و چمن آوردند و کاشتند و شد مثل آنکه سال‌هاى سال در طرح برنامۀ 25 ساله یا 250 سالۀ آینده بوده است. بعد وقتی ‌که آن آقا داشته صحبت مى‌کرده یکى گفته است: «مقدم شما خیلى با خیر و برکت بوده است، ای ‌کاش زودتر تشریف مى‌آوردید!» کارى که 250 سال قولش را داده بودید و سال‌ها مانده بود، به دو روز انجام بشود این مشخص است که بالأخره مملکت ما یک امکانات بالقوه‌اى دارد!! علی‌أی‌حال بحث فلسفى را نباید با بحث سیاسى قاطى کرد!! بحث‌های فلسفى را باید در جاى خودش گذاشت و هیچ استفاده‌اى هم نباید از آن کرد!! مثل بحث‌هاى فقهى، بحث‌هاى اخلاقى، بحث‌هاى عرفانى، اینها همه را باید فقط بحثش را کرد اما هیچ حرفى از آن نباید زد!! لذا مى‌خواستم خدمتتان این نکته را یادآورى کنم که از این بحث‌ها استفاده‌ای نکنید که برهان قاطع وجود دارد!! بله، نفهمیدیم که بالأخره چه شد اینهایى که پى‌گیرى مى‌کردند و چه‌کار می‌کردند!! علی‌اىّ‌حال مى‌گویند: «المُلکُ عَقیمٌ‌».¹ اگر شخصى بیاید در اینجا مسئله را این‌طور مطرح کند.

چون بحثى که دیروز بود و امروز هم خود مرحوم آخوند به‌دنبالش مسئله را یک‌قدری بازتر مى‌کنند، در وجه اول از دو وجهى که امتناع این مسئله را مطرح مى‌کنند، این بود که اگر یک امرى بخواهد تحقق پیدا کند اینها مى‌گفتند که باید قبلاً امکانش تحقق پیدا کند، چون امکان سابق بر وجود است، و چون سلسله حوادثی که مترتب بر آینده است این سلسله حوادث غیرمتناهى است پس باید بالفعل امکان‌های غیرمتناهیه‌اى وجود داشته باشند درحالتی‌که این مستحیل است.

اگر اینها بخواهند بگویند که نه‌، هر وقتی که یک حادثه‌اى مى‌خواهد انجام بگیرد، امکانش هم در همان زمان پیدا مى‌شود؛ مثلاً در بحث امکان استعدادى یا کیفیت استعدادى، ـ بعداً مى‌گوییم ـ کیفیت استعدادى‌ای که در نطفه هست آن کیفیت استعدادى در علقه نیست و آن کیفیت استعدادى‌ای که در علقه هست آن کیفیت استعدادى در نطفه نیست. در هر مرتبه‌اى از مراتب کمالیه یک کیفیت استعدادیۀ مختص به خود آن مرتبه وجود دارد که نه قبل از آن وجود داشت و نه بعد از آن وجود دارد. بعد از آن دیگر فعلیت است. اگرچه بعدش باز دوباره یک استعداد برای یک مرتبه بالاتر هست.