تمایز ممکنات از واجب الوجود و مراتب وحدت

تنازل مراتب وجود بسیط، و اختلاف جهات وحدت و کثرت

ولى وحدتى که در نفوس هست این وحدت، وحدت حقیقى است ولکن این قابل براى تکثّر است، یعنى از همین نوع و از همین جنس می‌شود وحدات دیگرى را تصور نمود. برای انسان مى‌شود افراد کثیره‌اى را تصور نمود؛ زید و عمرو و بکر و خالد. این هم یک وحدت است.

عرض شد که وحدت از نظر تقرب به آن وحدت حقۀ حقیقى در وقتى نزدیک است که هرچه بیشتر آثار ماهوى خود را ازدست بدهد و به همان مرتبۀ هویت خودش نزدیک‌تر باشد. یعنى حدود وجودى را از خودش سلب نماید و به همان مرتبۀ وجودى خودش قناعت کند. شکى نیست که هرچه از آن مرتبۀ وجود بساطت تنزل پیدا مى‌شود، جهات و قیود کثرت بر آن ماهیت اضافه مى‌شود. در عالم شهادت که عالم طبع و ماده است، جهت کثرت خیلى جهت زیاد است؛ ضمّ و انضمام و ترکیب و خلط و امتزاج و همۀ اینها براى عالم کثرت است. از اینجا بالاتر، جنبۀ مثالى عالم کثرت است که در جنبۀ مثالى فقط صورت اشیاء هست ولى دیگر در آنجا ترکیب و امتزاج نیست، در آنجا خلط نیست، فقط هرچه هست صورت است، ولى باز در صورت ما مى‌بینیم که حدود و قیود وجود دارد. کمى و زیادى در صورت وجود دارد، الوان ‌مختلفه ‌وجود دارد و خصوصیاتى که بر صور مترتب‌ مى‌شود آن خصوصیات در عالم برزخ و عالم مثال موجود است. باز از آنجا که مسئله بالاتر برود احساس مى‌شود که آن حقیقت، بدون صورت وجود دارد. باز جنبۀ وجودى در آنجا مطرح است و یک حدود و قیودى که آن حدود و قیود گرچه صورت ندارد ولکن به‌واسطۀ اجتماع صفات مختلفه و ذات، یک حقیقت واحدى را به‌وجود مى‌آورند. از آنجا بالاتر، حرکت مى‌شود تا به یک مرتبه‌اى مى‌رسد که معنی است و بعد از آنجا باز حرکت به‌سمت أعلى است که دیگر در آنجا به مرتبۀ تجرد تام مى‌رسد.