خصوصیات ممکن بالذات: ترکیب و وحدت ذهنی

گفتند که کافر شدى! خودت مى‌گویى: «گر مسلمانى از این است که حافظ دارد»! تو می‌گویی: «واى اگر از پس امروز بود فردایى»! یعنى فردایى خبرى نیست! اصلاً اگر گاهی بخواهند در دادگاه و... طرف را محکوم کنند، همین‌که طرف حرف بزند می‌گویند: چرا این را گفتى؟! چرا آن را گفتى؟! چرا فلان کردى؟! می‌گوید: بگذار حرفم تمام شود! نه‌خیر، تو اصلاً اهانت کردى‌! چون قرار بر این است که طرف محکوم بشود، حالا از هر گوشه‌اى بالاخره به قضیه بچسبد و همانجا طبعاً جرم ثابت است! خب محاکم دنیا این‌طور است!

در اینجا هم مى‌گوییم: شما که مى‌گویید: اجتماع نقیضین نداریم ما الآن اجتماع نقیضین تصور کردیم! منتها نمى‌گوییم: اجتماع نقیضین موجودٌ بلکه مى‌گوییم: اجتماع النقیضین ممتنعٌ. حالا ما به ممتنعٌ آن کارى نداریم، بالاخره شما اجتماع نقیضین را تصور کردید و کفى به بإمکانه که این ممکن است. مى‌گوییم: بله، این اجتماع نقیضین در اینجا ممکن است به حمل اوّلى، یعنى به حمل اوّلى آن ممتنعى که شما محمول براى اجتماع نقیضین قرار مى‌دهید، این به حمل اوّلى اجتماع نقیضین همان امتناع است اما به حمل شایع که اجتماع نقیضین مصداق داشته باشد، این وجود شما وجود امتناعى نیست بلکه وجود امکانى است. شما قبل از اینکه اجتماع نقیضین را تصور بکنید آیا این وجود در نفس شما بود یا نبود؟ نبود! تا شما اجتماع نقیضین را تصور کردید این مفهوم در ذهن شما قرار گرفت خب این مصداق براى ممکن ذاتى است نه مصداق براى امتناع ذاتى. لذا آن که من عرض کردم در خارج، فقط نفس وجود خارجى بود. نفس وجود خارجى به حمل شایع عبارت است از وجود براى آن مفهوم. ولى در اینجا ایشان مى‌خواهند این را بفرمایند و این نکته دقیقى است در اینجا که آنچه ذهن تصور مى‌کند مصداق به حمل شایع براى آن مفهوم نیست بلکه ممکن است مصداق براى خلافش باشد. خلاف امتناع ذاتى امکان ذاتى است. این وجودى که در اینجا تصور شده است چون مسبوق به عدم است بنابراین مصداق براى ممکن ذاتى خواهد بود، گرچه مفهومش امتناع ذاتى است.