امکان ذاتی و استلزام ممتنع بالذات

دلیل استحالۀ استلزام امتناع ذاتی از امکان ذاتی

در امکان ذاتى بحثى را که مرحوم آخوند مطرح مى‌کند این است که ممکن است بعضى از ممکن بالذات‌هاى ما استلزام امتناع ذاتى را داشته باشند، یعنى وقوع خارجى این امکان ذاتى و این ممکن بالذات، لازمۀ وقوع خارجی‌اش امتناع ذاتى براى یک ماهیت دیگر است. چطور ممکن است این‌طور باشد؟ ابتداى امر همان‌طورى که ایشان ذکر مى‌کنند ممکن است این مسئله براى بعضى از اذهان مشکل بیاید که چطور ممکن است یک ممکن بالذات موجب امتناع ذاتى براى یک ماهیت دیگر و یک هویت دیگر بشود؟! اما اگر ما دقت بیشترى بکنیم این مسئله روشن مى‌شود که اشکالى از این نقطه‌نظر ندارد.

عده‌اى آمده‌اند و گفته‌اند که هر چیزى که موجب امتناع ذاتى بشود، به‌عبارت‌دیگر هر ملزومى که وجود آن ملزوم، لازمى را در پى داشته باشد که آن لازم ممتنع بالذات باشد، خود آن ملزوم هم از دایرۀ امکان خارج مى‌شود و محال مى‌شود، به‌جهت تلازمى که بین ملزوم و بین لازم وجود دارد، آن تلازم ایجاب مى‌کند که هرجا ملزوم هست لازم هم باید باشد. البته ما مى‌دانیم که لازم اعم از ملزوم است مانند حرارت و نار که نار ملزوم براى حرارت است و حرارت اعم از نار است ولى على‌اى‌ّحال ملزوم بدون لازم دیگر معنی ندارد و نمى‌شود در اینجا باشد. در این‌طرف قضیه بحث است. اگر ملزومى که ما همان تعبیر ممکن بالذات را از آن مى‌کنیم، این ممکن ذاتىِ ما موجب یک امتناع ذاتى بشود معناى آن این است که از آن جایى که امتناع ذاتى وجودش در خارج مستحیل است بنابراین آن ارتباط و علقۀ لاینفک بین ملزوم و بین لازم به‌واسطۀ استحالۀ وجود خارجىِ امتناع ذاتى، آن علقه قطع خواهد شد و وقتى ‌که علقه قطع شود، با فرض اینکه این ملزوم لازمى را به نام امتناع ذاتى دارد و این علقۀ تلازم بین آنها قطع خواهد شد پس با توجه به این فرض، بین ملزوم و بین لازم دیگر علقه‌اى نخواهد بود و این خلاف فرض است. در هرجا که ملزومى وجود دارد حتماً باید لازمى هم در کنار او وجود داشته باشد. این دلیلى است که این افراد براى استحالۀ استلزام امکان ذاتى، امتناع ذاتى را مى‌آورند.