امکان ذاتی و استلزام ممتنع بالذات

تلمیذ: ضرورت ذاتى پیدا کردن؟! اگر ضرورت بالغیر بشود بله، اما ضرورت ذاتى وقتى در ذاتش هست دیگر پیدا کردن چیست؟

استاد: نه، ببینید، پیدا کردن یعنى آماده شدن. این ماهیت از ناحیۀ جاعل به آن افاضۀ وجود شده است و این الآن در خارج موجود است ولى هنوز جنبۀ علیت بر آن بار نشده است؛ من‌باب‌مثال مى‌گوییم: الآن این کارخانه‌اى که در آن، شرایط و مقتضیات براى تولید هنوز جمع نشده است، هر دفعه مى‌آیند یک قطعه‌اش را نصب مى‌کنند، امروز یک قطعه، فردا یک قطعه را می‌آورند و سرهم می‌کنند بعد تمام اینها آماده مى‌شود ولى هنوز نمى‌تواند تولید کند، چون این علت اخیر که کهربا و برق است هنوز به این کارخانه متصل نیست. براى اینکه این کارخانه از نقطه‌نظر تأثیر به مرحله فعلیت برسد آخرین مرتبه‌اش که اتصال برق از مبدأ است باید آن هم انجام بشود. حالا اگر برق به این کارخانه متصل شد الآن در یک‌هم‌چنین وضعى آیا تأثیر براى او ضرورت دارد یا دیگر ضرورت ندارد؟! قبلاً ضرورت نداشت قبلاً امکان ذاتى بود. یعنى قبل از اینکه کهربا به آن وصل بشود تأثیر براى او امکان ذاتى بود چون طرفین آن على‌السویه است.

تلمیذ: آن هم ممکن نبود؛ تا برق نباشد ممکن نیست.

استاد: امکان ذاتى فى‌حدنفسه! ولى الآن فى‌حدنفسه بالنسبه به تأثیر آیا ممکن است مؤثر واقع بشود؟ نسبت به خودش! نسبت به علت کار نداریم که هنوز علتش نیامده است! نسبت به اینکه آیا این قابلیت براى تأثیر را دارد یا ندارد اگر شرایط در آن تمام باشد؟

تلمیذ: اگر شرایط شد پس خود این نشد دیگر، موضوع عوض شد. اگر بعد اضافه شد موضوع عوض شد.

استاد: ببینید، شما الآن نسبت به ماهیات چه نظر مى‌دهید؟ ماهیت زید قبل از اینکه در خارج وجود پیدا بکند ممکن است یا نه؟

تلمیذ: بله، ممکن است.

استاد: ممکن است. هنوز که در خارج نیست هنوز که سلسلۀ عللش نیامده است.