امکان ذاتی و استلزام ممتنع بالذات

تلمیذ: بله، ممکن است و لذا مى‌گوییم: فقط در حد امکان است.‌

استاد: پس این امکان ذاتى به خود ماهیت برمى‌گردد. ما همین را مى‌گوییم. ما می‌گوییم: این امکان ذاتى که الآن براى این کارخانه هست این امکان ذاتى در حد خود این کارخانه الآن مهم است یعنى مطرح است. یعنى خود این کارخانه با توجه به شرایط و با توجه به اینکه کهربا داشته باشد مى‌تواند مولّد باشد و مى‌تواند مولّد نباشد؛ یعنى در هر دو قضیه این ماهیت على‌السواء است. یعنى با وجود اینکه کهربا را درنظر بگیریم و اجزاء و شرایط را درنظر بگیریم مى‌تواند مولد باشد در‌صورتى‌که در خارج ما مى‌بینیم، مى‌تواند هم مولد نباشد درصورتى‌که مثلاً مانعى براى آن پیدا بشود، مثلاً این مواد در آن ریخته نشود و امثال‌ذلک.

اما فرض این است که اگر حالا همۀ این شرایط جمع شد، شرایطى که دیگر نمى‌تواند تولید نکند، یعنى عدم ضرورت تولید از او منتفى است بلکه ضرورت تولید بر او ثابت است. وقتى که یک ماهیت، ضرورت یک شى‌ء بر او ثابت شد این ضرورت ذاتى می‌شود؛ این فعل الآن ذاتاً براى او ضرورت دارد. در مرتبۀ علیت مسئله همین است.

اشکال به استلزام امکان بالذات، واجب بالذات را

البته ممکن است اشکالاتى به این قضیه وارد بشود و آن اشکال این است که اگر قرار بر این باشد که شما امکان ذاتى را مستوجب و ملزوم براى واجب بالذات به علیت بدانید و به این وسیله وجود امکانِ ممکن بالذات را ملزوم براى وجود آن علت بدانید که واجب بالذات است، ممکن است در اینجا یک اشکالى مطرح بشود و آن اشکال این است که در امکان ذاتى نظر به ذات خود شى‌ء است بدون توجه به جنبۀ تأثیرپذیرى یا جنبۀ تأثیرگذارى. یعنى جنبۀ تأثیرپذیرى یا جنبۀ تأثیرگذارى علت بر او مورد توجه قرار نمى‌گیرد. اگر مورد توجه قرار بگیرد دیگر در‌این‌صورت این وجوب را از ناحیۀ غیر دریافت مى‌کند.