ارتباط ذات واجب با معلول و اسماء و صفات

استاد: نه، این کلام خواجه نصیر بود، ایشان دارند نسبت به آن کلام نظر مى‌کنند.

تلمیذ: یعنى مى‌خواهم بگویم: ربطش به همین بیان هم می‌توان کرد که به خواجه نصیر بگوییم که هر صادرى از صادر قبلى یک فیضى مى‌برد.

استاد: حالا شما بیا اولى را ثابت بکن که مربوط به صادر اول است، حالا سراغ بعدى‌ها برویم. فعلاً بحث ما راجع‌به صادر اول است. ببینید، دو بحث در اینجا هست که حالا عرض کردم و امروز فرصت نداریم، فقط من این را بیان کردم و دیروز هم بحث کردیم. دو بحث در اینجا هست: یکى اینکه اسماء و صفات الهیه آیا زائد بر ذات هستند یا اینکه اینها عین ذات‌اند؟ و این بحث بسیار مهمى است که بارها ما نسبت به این قضیه صبحت کردیم که محل اختلاف بین متکلمین و بین فلاسفه، و بین فلاسفه و بین عرفا از ناحیۀ دیگر هست. فلاسفه قائل به عینیت صفات با ذات هستند ولى عرفا قائل به انفکاک هستند و قائل به مرتبه هستند، یعنى مرتبۀ ذات را که تعبیر از او به مرتبۀ «هو» مى‌کنند یا عالم عماء مى‌کنند که در بعضى از تعابیر عرفا: «اللهُمَّ أفِض صِلَةَ صَلَواتِکَ و سَلامَةَ تَسلیماتِکَ على أوَّلِ التَّعَیُّناتِ المُفاضَةِ مِن العِماءِ الرَّبّانى»¹،‌ این اشاره به همین مقام «هو» است که این تعبیر به «هو» هم از باب ضیق خناق است، والا در آن مرتبه، مرتبه‌اى نیست که شما مى‌خواهید از او اشاره به «هو» کنید. چون «هو» براى غیر معرفه مى‌آید. یعنى خود لفظ «هو» براى عدم تصریح به تعیّن است. من‌باب‌مثال «جاء زیدٌ و هو یَضحکُ». اینکه نمى‌گوییم: «جاء زیدٌ و زیدٌ یَضحک» براى اینکه ما به اسم تعبیر نیاوریم یا به صفت تعبیر نیاوریم که قیام باشد یا به مجی‌ء باشد مثلاً «جاء زیدٌ و هو کان سریعاً» یعنى این «هو» به مجی‌ء مى‌خورد، یعنى به وصف زید مى‌خورد. در این‌گونه موارد براى عدم تلفظ به آن اسم، لفظ «هو» مى‌آورند. از اینجا فلاسفه استفاده مى‌کنند که این تعبیر عبارت نحوى، براى آن مرتبه‌اى [است] که در آن مرتبه اسمى را نمى‌توان وضع کرد. چه اسمى انسان وضع کند؟ چون هر اسمى حکایت از یک تعینى دارد یا وصفى براى آنجا نمى‌شود آورد، وقتى‌که یک اسم، انسان نتواند بیاورد پس وصف هم به‌تبع نخواهد آورد چون مرتبۀ اسم بالاتر از مرتبۀ وصفیت است، در آنجا تعبیر به «هو» مى‌آورند. یعنى در جایى که نمى‌دانیم و در جایى که نمى‌توانیم وصفى در آنجا قرار بدهیم، در جایى که نمى‌توانیم اسمى را براى او وضع کنیم. یعنى حتى اسم «الله» که «الإله» بوده و حکایت از آن معبود انحصارى که جمیع سلسلۀ تعینات همه منتهى به او خواهد شد و همۀ تأثیرات در او تاثیرگذار خواهند بود که مسبب‌الاسباب و مؤثر حقیقى است و تعیّن حقیقى منحصر در اوست، حتى این اسم [«الله»] هم به لحاظى به آن مرتبه اطلاق نمى‌شود. این حالا یک بحثى است که مطرح شده و اختلافى بین آقایان هست.