امتیاز معلول اول از واجب الوجود

استاد: ما در ازلی بودن یک مطلب دیگری داریم که بعد باید بگوییم که آیا لازمۀ این مراتب این است که اینها ازلی باشند یعنی همان حرفی که اینها می‌زنند که هیچ‌وقت فیض قطع نشود و فیض فیاض علی الإطلاق باشد و جود جواد علی الإطلاق باشد، آیا این‌طور است؟! و حالت انتظار در ذات لازم نیاید که این بحث به مسئلۀ ازلی بودن برمی‌گردد. اما اگر گفتیم که وجود آن بسیط ممکن است در یک مرتبه از بساطتت خودش وجود داشته است اما هیچ جنبۀ علیت نداشت، این چه اشکال دارد؟! یعنی اگر ما مطالبی را که آقایان راجع به فیاضیت علی الإطلاق و جوادیت تام و عدمِ حالتِ منتظره در ذات و عدم تبدّل استعداد به فعل و فعلیت محض می‌فرمایند، قبول نکردیم طبعاً باید بپذیریم.

البته ما نمی‌خواهیم بگوییم که این ذات حتماً می‌بایست در یک مرتبه خُلو خارجی از مرتبۀ معلول داشته باشد. اما اگر گفتیم که امکانش هست یعنی ذات در مقام ذاتیت خودش اختیار علیت و اختیار عدم علیت را دارد یعنی هردو را دارد، این مطلب موجب می‌شود که آن وجود بعدی وجوب ذاتی بشود و از ازلی بودن درآید.

تلمیذ: الآن که مراتب به‌وجود آمده است الآن داریم می‌گوییم:

و الآن اگر قرار باشد پادشاه مطلق باشد بنابراین ازلیت الآن هم در مراتب پایین هست.

استاد: در مراتب پایین نه، ذاتی است ازلی است چون این با او فرق می‌کند و دو مرتبه را قائل هستیم.

تلمیذ: قرار شد مرتبه باشد، تبدیل نباشد.

استاد: مرتبه یعنی تبدیل، نه‌اینکه تبدیل به امر دیگر شده باشد بلکه به این معنا است که امر مجرد صورت می‌گیرد. الآن که زید به‌وجود می‌آید آیا دیروز بود؟! چطور شما به این ازلی الوجود می‌گویید درحالی‌که دیروز نبوده است.

تلمیذ: یک ظهور و یک مرتبه‌ای از وجود را گرفته است.