امتیاز معلول اول از واجب الوجود

معنای امکان در وجودی که ممکن است؛ می‌گوییم که این وجود ممکن است، معنای امکان غیر از معنای او در ماهیت است که می‌گوییم: ماهیت ممکن است! یک وقت می‌گوییم: الوجودُ الممکن و یک وقت می‌گوییم: الماهیةُ الممکنة، معنای امکان در وجود با معنای امکان در ماهیت دوتاست!

معنای امکان در ماهیت

معنای امکان در ماهیت استواء طرفین ماهیت نسبت به عدم و نسبت به وجود است اما چطور به این وجودی که در خارج هست ممکن می‌گویید؟! خودش هست دیگر! این امکان در اینجا به معنای تحقق و عدم ضرورت عدم بر این وجود است. وقتی این وجود در خارج محقق است دیگر عدم برای او ضرورت ندارد و این با واجب الوجود بالذات هم منافاتی ندارد. [به] الله هم می‌گوییم: ممکنٌ یعنی عدم برای او ضرورت ندارد حالا ممکن است که وجود ضرورت داشته باشد! ولی وقتی که شما به ماهیت ممکن می‌گویید: ممکنٌ یعنی چه؟! یعنی استواءُ طرفَی الوجودِ و العدمِ بِالنسبةِ إلیه و هوَ ساکتٌ عَنهما؛ چه طرف وجود و چه طرف عدم برای ماهیت علی السواء است یعنی لا اقتضاء است چنانچه مرحوم آخوند هم قبلاً فرمودند، نه اقتضاء استواء. آن‌قدر ماهیت بیچاره و بی‌عرضه است که حتی اقتضاء و رجحان استواء طرفین را هم ندارد، لا اقتضاء است و همین‌طور ساکت نشسته است و خیره به آدم نگاه می‌کند! [می‌گویند]: وجود برایت ضرورت دارد؟! همین‌طور نگاه می‌کند! [می‌گویند]: عدم برای شما ضرورت دارد؟! همین‌طور به آدم نگاه می‌کند! آن‌قدر این جناب ماهیت دستش از تأثیر و تأثر خالی است! این را لا اقتضاء نسبت به وجود و عدم می‌گویند، این معنای امکان ذاتی است. امکان ذاتی که بر ماهیت حمل می‌شود، این امکان است ولی در وجود نه، وجود به معنای تحقق است. وقتی می‌گوییم: این وجود ممکن است یعنی تحققش مستحیل نیست و ممکن است که باشد.

و أن أحدهما یُجامع ... یکی از این دو که امکان در وجود باشد با ضرورت ذاتیه قابل جمع است و ممکن است وجود برای یک وجودی ضرورت ذاتیه داشته باشد! بلکه عین ضرورت ذاتیه است به خلاف امر دیگری که معنای امکان در ماهیت باشد، منافات با ضرورت ذاتیه دارد.