امکان ذاتی و ماهیت در دیدگاه آخوند و مشاء

تلمیذ: اشکالی به آخوند نشد بالأخره منافاتی با کلام آخوند ندارد. ایشان هم می‌گوید که امکان بالأخره وصف ماهیت است اما چه وصف ماهیت باشد به‌لحاظ مقایسه با عالم وجود ...

استاد: نه، اشکال آخوند این است که ایشان می‌گویند که ارتباط بین امکان بالذات و واجب الوجود دیگر در اینجا نیست، چرا نیست؟ به‌جهت اینکه آن که وصف برای امکان بالذات هست ماهیت است و ماهیت من حیث هی به علت تعلقی ندارد. ما می‌گوییم که ماهیت من حیثُ وجود به علت تعلق دارد اما ماهیت من حیث هی اصلاً ممکن بالذات هم نیست. شما امکان بالذات را در صورتی می‌توانید به ماهیت حمل کنید که ‌لحاظ وجود شده باشد نه خودش تنها.

تلمیذ: بله، به‌لحاظ وجود.

استاد: احسنت! حالا که به‌لحاظ وجود شد پس صادر اول که دارای ماهیت است و دارای وجود است آیا با صدور اول از امکان درآمده یا هنوز درنیامده است؟

تلمیذ: دو جنبه دارد، یک جنبه به خود وجود ...

استاد: آقاجان! اگر به جنبۀ ماهیتی‌اش نگاه کنید اصلاً شما نباید متساوی ‌الطرفین هم به او حمل کنید درحالی‌که ما به او امکان می‌گوییم. می‌گوییم که ماهیت صادر اول ممکن بالذات است و وقتی ماهیت صادر اول ممکن بالذات باشد به‌لحاظ وجودش است اما به‌لحاظ صقع ذات خود ماهیت، شما اصلاً هیچ چیز نباید بگویید.

تلمیذ: ببینید چندتا مسئله هست، یک زمان ما وجود را لحاظ می‌کنیم که اینجا ضرورت ذاتی دارد و یک زمان ماهیت را بذاته لحاظ می‌کنیم، اینجا می‌فرماید که در او متساوی الطرفین نیست و هم در او امکان نیست. یک زمان ماهیت را به لحاظ وجود و عدم لحاظ می‌کنید همان ماهیت موجوده را به لحاظ وجود ...

استاد: ممکن بالذات می‌شود.

تلمیذ: ممکن بالذات می‌شود.

استاد: آخوند می‌گوید که ممکن بالذات نیست.

تلمیذ ما با آخوند زیاد بحثی نداریم که بالأخره همین ماهیتی که ممکن بالذات است بالأخره با ذات ارتباط ...