امکان ذاتی و ماهیت در دیدگاه آخوند و مشاء

فرق ضرورت ذاتی با ازلی

اما با ضرورت ازلی چه فرقی است؟ در ضرورت ازلی قطع دیگر معنا ندارد. ازلاً و ابداً و سرمداً در تمام این حالات ـ البته ازل مربوط به قبل و بعد است ـ و احوال وجود برای ذات واجب ضرورت دارد و احتمال انقطاع و نفی وجود ندارد و امتناع دارد، این فرق بین [ضرورت ذاتی و ضرورت ازلی بود].

اما در آن مبنای مرحوم آخوند در فلسفۀ متعالیه صحبت در این است که چه موصوفی متصف به امکان ذاتی است و چه موصوفی متصف به امکان فقری است و چه موصوفی متصف به غنای ذاتی است؟ آنچه که متصف به امکان ذاتی است ماهیت است، نه وجود. ماهیت است که نسبت به وجود و عدم متساوی الطرفین است، او متصف به امکان ذاتی است.

تعریف امکان فقری!

و اما امکان فقری به معنای احتیاج و اتکاء و تدلّی و نیاز و فقر در وجود است. پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم می‌فرماید: «الفَقرُ فَخری»؛¹ فقر افتخار من است. معنای این فقر یعنی احتیاج، نه معنای تساوی ‌الطرفین، پیغمبر نمی‌خواهد بگوید که من نسبت به وجود و عدم متساوی الطرفین هستم، نه! من الآن موجود شدم و وقتی یک شیء موجود شود آن‌وقت موجود است و از تساوی الطرفین خارج شده است و بحث راجع به فقر است، می‌گوید که بااینکه به وجود من از تساوی الطرفین خارج شدم ولی دوباره فقر را دارم و دوباره فقر مصاحب و قرین و همراه با من است، اگر در ازل و سرمد هم من وجود داشته باشم دوباره این جنبۀ فقر از من جدا و قطع نمی‌شود و تا آخر من این جنبۀ فقر را می‌خواهم داشته باشم؛ هم تکویناً من فقر هستم و هم در مقام تربیت و در مقام شرع و در مقام عبودیت این فقر را در وجود خودم احساس می‌کنم و انسان همیشه باید این مسئله را در وجود خودش احساس کند.