ادراک صحیح صدور معلول از ناحیه علت

نکتۀ دیگر اینکه آقایانی که راجع به علم و حیات و قدرت بحث کردند اشکالی بر آنها وارد است و به‌واسطۀ اینکه ترکب در ذات را منتفی کنند مجبور شدند از یک طرف قائل به عینیت اسماء و صفات با ذات شوند مصداقاً، کأنّه مصداق علم عین مصداق قدرت است و مصداق قدرت عین مصداق علم است و هر دوی اینها عین مصداق حیات هستند و هر سه اینها عین مصداق ذات هستند! آمدند از یک طرف به‌واسطۀ فرار از اشکال ترکب در ذات معتقد به عینیت ذات با این اوصاف بشوند. از یک طرف در مقام مفهوم قائل به اختلاف در مفهوم شدند که مفهوم علم با مفهوم قدرت دوتا است و مفهوم علم و قدرت با مفهوم حیات دوتاست و مفهوم حیات و علم و قدرت با مفهوم ذات دوتاست و فرق می‌کند.

صحبت در اینجا این است که این دوئیت مفهومی اگر ما قائل به وحدت مصداقی بشویم از کجا آمد؟! این اشکال اساسی است که اگر مصداقی عین آن مصداق دیگر بشود پس این دوئیت مفهومی از کجا آمد؟! اگر یک زیدی در اینجا هست و یک زیدی مماثل او و عین او از نقطه‌نظر کم، کیف، ماهیت، وزن و از همۀ جهات عین او باشد اختلاف بین این زید و آن زید در چیست؟ در هیچ مسئله‌ای باهم اختلاف ندارند الاّ اختلاف در وجود؛ فقط در وجود اختلاف دارند و این وجود با آن وجود تفاوت می‌کند اما میزی که آن میز از کیف، کم، عوارض، سایر مشترکات و سایر مفترقات به‌وجود می‌آید الآن در اینها معنا ندارد. آن‌وقت اگر دو مصداق از جمیع جهات واحد بودند فرض کنید دوتا لیوان هستند عین همدیگرند و اختلاف این دو که اختلاف مفهومی باشد این اختلاف مفهومی از کجا می‌آید؟! غیر از اینکه ما باید برای اختلاف مفهومی یک اختلاف مصداقی هم داشته باشیم؟! این اشکال متوجه این آقایان خواهد شد.