ادراک صحیح صدور معلول از ناحیه علت

اما بنا بر آنچه که مدّنظر حقیر است چون علم و حیات و قدرت اینها مُنشأ از نفس ذات هستند منافاتی ندارد به اینکه خود وجود اقتضاء علم کند به یک لحاظ و خود وجود اقتضاء قدرت کند به یک لحاظ و خود وجود اقتضاء حیات به یک لحاظ دیگر کند. جهتش چیست؟! این مسئله را هم خدمتتان عرض کنم که اگر این مطلب را ما در باب بساطت علم و قدرت و حیات در پروردگار نتوانیم ثابت کنیم، این اختلافی که در وجود منبسط به‌وجود آمده و موجب اختلاف بین مجرد و ماده شده در اینجا قطعاً ما گیر خواهیم کرد. چرا؟! چون همین وجود ماده که مدار برای کثرت است و مدار برای افتراقات و اشتراکات است، در وجود بسیط چگونه تبدیل به وجودِ ماده می‌شود؟! از این اشکال در اینجا هیچ مَفرّی نیست مگر اینکه ما تمام این اشیاء را معلول و مَنشأ آن وجود بسیط و مجرد بدانیم. یعنی ما آمده‌ایم از مقام علم و قدرت پایمان را یک مقداری بالاتر گذاشتیم و گفتیم که نه‌تنها علم و قدرت لازمۀ ذات است بلکه هر تطور و تغیّری که در وجود پیدا می‌شود ولو به وجود ماده منافاتی با مسئلۀ بساطت ندارد و موجب ترکب ذات نخواهد شد.

اینها می‌گویند که ما در مرتبۀ ذات قائل به عینیت مصداق علم و قدرت هستیم به‌خاطر اینکه ترکّب لازم نیاید. بفرمایید ببینم که در این وجودات مادی چه می‌فرمایید؟! می‌گویید که این وجودات مرتبۀ مادون هستند. مادون یعنی جدای از ذات؟! چطوری جدا می‌شوند؟! این ﴿لَمۡ يَلِدۡ وَلَمۡ يُولَدۡ﴾¹ است. اگر اینها را در ذات بدانید پس باید قائل به ترکب بشوید و اینجا قطعاً گیر می‌کنید.

تلمیذ: پس بنا بر فرمایش شما لازمه‌اش این می‌شود که در اسماء مُنشأ از این سه اسم علم و قدرت و حیات، رازقیت، رئوفیت، رحمانیت و امثال اینها هم عین ذات باشند اشکالی ندارد چون مصداقاً که ما داریم می‌گوییم ...