ادراک صحیح صدور معلول از ناحیه علت

این که خدمتتان عرض می‌کنم به این معنا نیست که نسبت به نظرات مرحوم سید احمد نظری نداشته باشم. این‌طور نیست ولی در واقع اگر بخواهیم کلام این دو بزرگوار توجیه کنیم و در مقام توجیه دربیاوریم این است که این‌طور بگوییم: از یک طرف مرحوم کمپانی می‌خواهد مرتبۀ آن ذات را حفظ کند و آن را جدای از مرتبۀ خلق قرار بدهد تااینکه در آن مرتبه ترکب لازم نیاید و سنخیت در آنجا نیاید و مسئلۀ عدم سنخیت در آنجا موجب بشود که این مرتبه جدا بشود و روی این حساب آمده بین خلق و بین خالق یعنی بین جنبۀ علت و معلولیت قائل به رتبه شده که همان مسئلۀ تشکیک در وجود است که آنها اصلاً قائل به رتبۀ واقعی در خارج هستند. این از این نقطه‌نظر است به‌خاطر اینکه در ذات ترکب راه ندهد.

مرحوم آسید احمد دو جنبه را در اینجا درنظر گرفت؛ یکی اینکه گفته تمام اینها داخل در ذات هست و اصلاً تشکیک معنا ندارد. مسئلۀ تشخص در وجود را درنظر گرفت که یک وجود در عالم بیش نیست. این از یک نقطه‌نظر. بعد آمده در قضیۀ ترکب گیر کرده برای اینکه مسئلۀ ترکب را بردارد با وحدت تشخص خارجی وجود چگونه باهم جمع بشوند که ما اینها را می‌بینیم قائل به رتبۀ در ذات شده است. گفته در ذات دو رتبه وجود دارد؛ یک رتبه عماء و یک رتبه هوهویت است و آن رتبه مقامش محفوظ است و آن رتبه در ذات ـ با توجیهی که ما می‌کنیم ـ که می‌خواهد تبدیل ایجاد کند آن رتبۀ هوهویت می‌شود: مسئلۀ واحدیت! پس این دو مرتبه را ما باید در اینجا لحاظ بکنیم تااینکه هم از ترکب وجود در ذات مصون بمانیم و هم از انفکاکی که مشککین وجود قائل هستند از آن مصون بمانیم. این ما حصل کلام آسید احمد است.

تلمیذ: حضرت‌عالی به کجای کلام سید احمد اشکال دارید؟!