نسبت امکان ذاتی و امکان وقوعی در تناهی عالم

و بَینَهُما فُرقانٌ کَما أنَّ الامتناعَ الذاتی أیضاً قَد یُعنىٰ بهِ ضَرورةُ العَدمِ بِحسبِ نَفسِ الذّاتِ و الماهیَّة المَقدرةِ کَما فی شَریکِ الباری و اجتماعِ النَّقیضین.

بین این دوتا فرقان هست. همان‌طوری‌که قصد از امتناع ذاتی ضرورت عدم است به‌حسب نفس ذات و ماهیت مقدوره مانند شریک الباری که به‌حسب نفس ذات و ماهیت [امتناع به اوحمل] می‌شود و مثل اجتماع نقیضین که این‌هم به‌حسب خود ذات به آن امتناع ذاتی حمل می‌شود.

وَ قَد یُرادُ بهِ ضَرورةُ ذَلکَ فی نفس ‌الأمر سِواءً کانَ مِصداقُ تِلکَ نَفسَ الماهیةِ المَفروضةِ أو شیئاً آخر وراءَ ماهیتِه مستدع لَه.

گاهی اوقات منظور ما از امتناع ذاتی، امتناع ذاتی نه در ذات است بلکه امتناع ذاتی در نفس‌الأمر است حالا می‌خواهد اینکه امتناع ذاتی در نفس‌الأمر است در ذات خودش امکان ذاتی باشد، منافاتی ندارد؛ ذاتاً امکان ذاتی دارد اما در نفس‌الأمر به‌خاطر عدم علت، امتناع بالذات می‌شود و این امتناع در واقع امتناع بالذات به‌خاطر امر دیگر است. حالا می‌خواهد مِصداقُ تِلکَ نَفسِ الماهیة المَفروضة باشد یااینکه شیء دیگری وراء ماهیت دیگر باشد که مستدعی است و این بحث دیگر است.

اللَهم صلّ علی محمد و آل محمد