نسبت امکان ذاتی و امکان وقوعی در تناهی عالم

علیٰ‌أیّ‌حال این بحثی است که یک‌قدری به شعار نزدیک‌تر می‌آید تا به برهان و دلیل که در همین بحث حالا خواهیم آمد راجع به این قضیه بحث می‌کنیم. فعلاً بحث راجع به تناهی اینها است؛ اشکال ندارد بگوییم که فرض کنید اجرام متناهی هستند و در آن محدودۀ فلکی خودشان همۀ اینها در حال گردش و حرکت هستند. ما که نمی‌توانیم برای خدا تکلیف تعیین کنیم که حالا چون خدا هستی عالم طبع و شهادتت هم باید که غیر متناهی باشد چون تو نامتناهی هستی! خب اینکه معنا ندارد و دلیل نیست.

صحبت در اینجاست که آن نقطه‌ای که بالأخره می‌خواهیم در آخرین مرتبه تصور کنیم آیا ماوراء آن نقطه، نقطۀ دیگری می‌توان تصور کرد یا نه؟! اگر می‌توان تصور کرد پس نقل کلام در او می‌کنیم و هَلُمَّ جَرّا و یک تسلسل خارجی که غیر مرتبط به قانون علیت و معلولیت است در خارج به‌وجود می‌آید و این هیچ اشکالی را به‌هم نمی‌رساند یعنی یک نوع تسلسلی که این تسلسل به یک حد یقفی نمی‌رسد.

این بحث، بحث امکان ذاتی آن هست یعنی از نقطه‌نظر امکان ذاتی ممکن است به یک هم‌چنین مسئله‌ای برسیم اما مطلبی که در اینجا آمد و یک خلطی که در اینجا شد بحث امکان وقوعی آن است؛ یعنی آیا وقوع آن‌هم الآن همین‌طور است یعنی نامتناهی است؟! یااینکه ممکن است وقوع آن متناهی باشد؟! خب این را دیگر نمی‌دانیم! نه ما یک هم‌چنین وسائل و تجهیزاتی داریم که بخواهیم به تناهی و عدم تناهی ابعاد پی ببریم و نه‌اینکه قاعده و دلیل عقلی اثبات عدم تناهی می‌کند، هیچ‌کدام! بنابراین از نقطه‌نظر امکان ذاتی می‌توانیم بگوییم که برای عدم تناهی امکان ذاتی دارد اما از نقطه‌نظر امکان وقوعی نمی‌دانیم که آیا واقعاً وقوع آن هست یااینکه وقوع آن نیست یا به یک مانعی می‌خورد؟! نسبت به امکان وقوعی آن اطلاع نداریم. امکان وقوعی در آن جایی است که انسان اطلاع بر تحقق خارجی آن شیء داشته باشد. ایشان در اینجا به‌اصطلاح یک مطلبی را می‌فرمایند و بعد آن مسئله‌ای که می‌خواهیم عرض کنیم در اینجا مطرح می‌کنیم.