نسبت امکان ذاتی و امکان وقوعی در تناهی عالم

درس دویست و سی و سوم

نسبت امکان ذاتی و امکان وقوعی در مسئلۀ تناهی و عدم تناهی عالم (1)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

فَإن قُلتَ فَعلَى ما ذَکرتَ مِن جَوازِ العَلاقةِ اللزومیةِ بَینَ المُمکنِ و المُمتنِعِ بِالوَجهِ الذی ذَکَرت کَیفَ یَصحُّ استعمالُ نَفیِ هذا الجوازِ فی القیاسِ الخُلفی حَیثُ یَثبتُ بهِ استحالةُ شَیءٍ لاستلزامِ وقوعهِ مُمتنعاً بِالذّات.¹

روی مبنایی که مطرح شد البته همان‌طوری‌که عرض شد مسئله و مبنای مرحوم آخوند در استلزام ممکن بالذات و ممتنع بالذات یا واجب بالذات، وجود ممکن بالذات مستلزم وجوب بالذات است و عدم ممکن بالذات مستلزم عدم امتناع بالذات است. بنا بر ممشا و مبنای قوم [این‌طور است] اما بنا بر مبنای ایشان که امکان بالذات و ممکن بالذات را به نفس ماهیت مِن حیث هو هو زدند و اما نسبت به وجود آن وجود را واجب بالذات درقبال واجب بالأزل می‌دانند و ضرورت ذاتی را درقبال ضرورت ازلی [می‌دانند]، نه امکان ذاتی درقبال وجوب ذاتی و ضرورت ذاتی.

رابطه امکان ذاتی و علیت وجودی

روی این حساب دیگر ممکن بالذات مستلزم امتناع بالذات نیست یعنی از عدم ممکن بالذات، امتناع ذاتی حاصل نمی‌شود چون آنچه که با مبدأ اول مرتبط است وجود ممکن بالذات است نه خود ممکن بالذات و از عدم ممکن بالذات عدم واجب الوجود لازم نمی‌آید و مسئلۀ عدم و وجود گرچه به ماهیت بالعرض تعلق می‌گیرد اما وقتی که بخواهیم از جنبۀ علیت نگاه بکنیم آن جنبۀ علیت، به ذات و به آن ممکن بالذات تعلق نگرفته است بلکه به وجود او تعلق گرفته است فلهذا هیچ استلزامی در میان نیست. اما بنا بر مبنای قوم که امکان ذاتی را به ذات صادر اول مِن حیثُ وجودهِ و مِن حیثُ عدمهِ متعلق می‌کنند یعنی صادر اول مِن حیثُ وجودِ و العَدم مُمکنٌ بالذات بنابراین این جهت وجود را در آن امکان ذاتی و ممکن بالذات تسری می‌دهند.