ماهیت و نسبت آن با وجود و عدم

بنابراین اگر ما ماهیتی پیدا کردیم که نفس وجود خارجی آن ماهیت موجب امتناع است اصلاً این از بحث امکان وقوعی خارج می‌شود و دیگر امکان ذاتی بر او حمل نمی‌شود و از بحث امکان ذاتی خارج می‌شود و دیگر به این امکان ذاتی نمی‌گویند بلکه امتناع ذاتی می‌گویند. نه‌اینکه امکان ذاتی دارد و امکان وقوعی ندارد. این‌طور نیست! من‌باب‌مثال وقتی که ما اربعه را درنظر بگیریم تلازم بین اربعه و زوجیت لازمه و ضرورت این اربعه است و نمی‌توانیم بگوییم که فردیت نسبت به اربعه امکان ذاتی دارد اما وقتی که در خارج بخواهد وجود پیدا کند حتماً باید زوج باشد. این معنا ندارد! الآن فردیت برای نفس این ماهیت امتناع ذاتی دارد! ما اصلاً به وجود خارجی این کاری نداریم یعنی محال است که خود این ماهیت بخواهد در خارج وجود پیدا کند یعنی نفس خود این ماهیت اقتضاء می‌کند... این را من به‌عنوان مثال بیان کردم تااینکه به ما‌نحن‌فیه برسیم نه‌اینکه این مثال مورد بحث است.

در مورد تناهی ابعاد و عدم تناهی ابعاد بعضی‌ها می‌گویند که این امکان ذاتی دارد که عالم نامتناهی باشد اما وقتی که در عالم خارج می‌آییم می‌بینیم که این‌طور نیست این حصر بین حاصرین اقتضاء تناهی ابعاد را می‌کند. صحبت ما این است که اصلاً در بحث تناهی ابعاد و عدم تناهی ابعاد قبل از اینکه بخواهیم به خارج بیاییم این برهان را ـ اگر صحیح باشد ـ بر عدم تناهی داریم یعنی خود ماهیت صرف‌نظر از وجود اقتضاء تناهی ابعاد را می‌کند.

من‌باب‌مثال حجم یک جسم تعلیمی را شما مدّنظر قرار بدهید نفس آن اقتضاء طول و عرض و بُعد را می‌کند نه‌اینکه فقط اقتضاء طول و عرض را بکند. این طول و عرض فقط برای سطح است و اگر سطح را درنظر بگیرید خود سطح اقتضاء طول و عرض را می‌کند یعنی اصلاً این مسئله لازمۀ ذاتی او و لاینفک او است.