ماهیت و نسبت آن با وجود و عدم

حالا اگر قرار بر این باشد که عدم بر این جواهر مجرده لاحق شود یا بر آنها سبقت بگیرد لازمه‌اش این است که یا قطع فیض از ناحیۀ فیاض و علت اولیٰ است که و هو محالٌ یا از ناحیۀ لزوم علل مادی و تهیؤ مادی برای قبول صورت است که آن‌هم در جواهر مجرده محال است پس این جواهر مجرده دائماً باید وجود خارجی داشته باشند، به این امکان ذاتی می‌گویند که منافاتی با وجوب ذاتی ندارد. البته نه به این معنا است که این وجوب ذاتی در عرض وجوب ذاتی است که ما برای باری تعالی قائل هستیم. در آنجا امکان ذاتی راه ندارد و این وجوب ذاتی‌اش منبعث از امکان فقری او است اما آن وجوب ذاتی منبعث از استغنای ذاتی او است و بَینهما بون بعیدٌ! کلام مرحوم آخوند در اینجا حکایت از این مسئله می‌کند.

محط بحث امکان ذاتی و وقوعی

نکته‌ای که در اینجا قابل عرض است این است که در بحث امکان ذاتی و امکان وقوعی در جوابی که ایشان به مستشکلین به ‌قیاس خلف می‌فرمایند باید توجه داشته باشیم که امکان ذاتی در آن مواردی هست که خود ماهیت در امکان ذاتی با عنایت به وجود مِن حیثُ هی هی ـ نه به خود ذات که اصلاً نه امکان و نه وجوب و نه امتناع هیچ‌کدام را قبول نمی‌کند ـ فی‌حدّ‌نفسه نباید برهانی بر امتناع وجود این ماهیت از خود ذات ماهیت اقامه بشود به خلاف امکان وقوعی؛ در امکان وقوعی صحبت در این است که این ماهیت فی‌حدّ‌نفسه نسبت به وجود و عدم إبائی ندارد و از نقطه‌نظر وجود خارجی هم مانعی برای وجود او نیست یعنی علت رادعه و مانعه برای وجود ماهیت وجود ندارد و اگر این ماهیت در خارج تحقق پیدا نمی‌کند نه به‌لحاظ خود ذات او است که إبای از وجود می‌کند بلکه به‌لحاظ علت مانعه‌ای در خارج است. لِعارضٍ این قضیه الآن پیش نیامده، هنوز علتش نیامده، هنوز علت موجدۀ زید نیامده، فرض کنید هنوز پدر او ازدواج نکرده تا این بیاید خب تا وقتی که ازدواج نکرده او هم به‌خاطر عدم العلة وجود ندارد اما خودش فی‌حد‌ّنفسه إبائی از وجود و عدم ندارد. در این موارد ما امکان وقوعی را به‌کار می‌بریم نه در هر موردی.