نقد و بررسی اولویت ذاتی ماهیت در تحقق وجود

فَقد ثَبَتَ أنَّ الحکمَ بِنفی الأولویةِ الذاتیةِ بعدَ التثبت على ما قررّناه مِن حالِ الماهیةِ بِشرطِ سلامةِ الفطرة مستغنٍ عنِ البیان.

این‌طور روشن می‌شود که حکم به نفی اولویت ذاتیه بعد از اینکه ما آنچه را که قبلاً برای شما از حال ماهیت بیان کردیم به شرط اینکه فطرت شما و فطرت ما فطرت سالمی باشد ـ البته شرط شرط مهمی است و تمام اشکالات به این برمی‌گردد! ـ [مستغنی از بیان خواهد بود].

و للإشارةِ إلى مثلِ هذا قالَ المعلمُ الثانی أبو نصر الفارابی فی مختصرِ لَه یسمى بِفصوصِ الحکم لو حَصَلَ سلسلةُ الوجود بِلا وجوبٍ لزم إما إیجادُ الشی‌ء نفسه و ذلکَ فاحشٌ و إما صحةُ عدمِه بِنفسه و هو أفحشٌ.

اشاره به این مطلب که اصلاً این مطلب واضح البطلان است، ایشان این‌طور می‌فرمودند: اگر سلسلۀ وجود بدون وجوب از ناحیۀ غیر تحصل پیدا کند یکی از این دو پیدا می‌شود یعنی سلسلۀ وجود و این التزام عالم کون در خارج بدون وجوب غیری و بدون جعل بخواهد تحقق پیدا کند لازم می‌آید یکی از این دو چیز: یا اتحاد علت و معلول که یک شیء خودش را ایجاد کند که این علت و معلول واحد خواهد بود و این مسئلۀ فاحشی است، و یااینکه این عدم صحیح باشد بنفسه برای خودش که افحش است یعنی در عین اینکه یک شیئی مقتضی اولویت به وجود است در عین این، عدم را برای خودش ثابت می‌کند یعنی بر خلاف اقتضاء ذاتی بخواهد ثبوت پیدا کند که این دیگر بدتر از اوّلی خواهد بود.

و توضیحُهُ‌ أنَّ الأولویةَ الناشئةَ عنِ الذاتِ إمّا أنّها علةٌ موجبةٌ لِلوقوعِ فیکون الشَی‌ءُ علةَ نَفسِه وَ إمّا أنّه یقَعُ الشَی‌ءِ لا بِمقتضٍ و موجبٍ‌ وَ لا بِاقتضاءٍ و إیجابٍ مِنَ الذاتِ وَ هو صحیحُ العدمِ.

توضیحی را که مرحوم صاحب فصوص می‌فرمایند این است: اولویتی که ناشی از ذات می‌شود یا علت موجبۀ برای وقوع است، این علت نفس است و باطل است. یااینکه شیء که همان ماهیت است واقع است، نه اقتضاء و موجبی در او هست که او را به مرتبۀ وجود برساند، یک و نه خودش اقتضاء ایجاب از ناحیۀ ذات می‌کند. نه جعل جاعل است که او را به وجود برساند و نه ذات او اقتضاء وجود می‌کند همان‌طوری‌که این مسئله در مبدأ أعلیٰ هست که خود ذات اقتضاء وجود می‌کند، خود انیت ذات اقتضاء وجود می‌کند اما بحث ما در مورد ممکنات است و خب دراین‌صورت صحیح العدم است و عدم بر آن صدق می‌کند چون وقتی وجود نشد عدم صدق می‌کند.