بررسی دیدگاه فخر رازی در باب اولویت ماهیت

استاد: نه، صحبت در این است که این موجب فعلیت می‌شود والاّ اگر شما بگویید که نود درصد هم ذات ماهیات اقتضاء اولویت بکنند اما نیاز به جعل جاعل باشد بحث فایده ندارد.

تلمیذ: موجب فعلیت شده است؟

استاد: بالأخره می‌شود. آن شرایط مساعدت با اوضاع است اما نیاز به جاعل ندارد، بحث این است. جعل جاعل دیگر در اینجا نمی‌خواهد. خود همان اولویت برای ماهیت کفایت می‌کند برای اینکه این لباس وجود بپوشاند صحبت در این است والاّ اگر نفس اولویت را در عالم اعتبار به ماهیت نسبت بدهیم و فرض هم بکنیم جاعل نسبت به این جعل بکند خب در اینجا اصلاً بحث فایده ندارد و اصلاً می‌گوییم که 99 درصد اولویت برای ماهیت است، همان یک درصد کافی است. به قول معروف گفت که به خانه‌ام می‌آیی؟ گفت که بله، 99 درصد می‌آیم و یک درصد نمی‌آیم ولی روی یک درصد بیشتر از 99 درصد حساب کن! این قضیه هم همین است. آن یک درصدی که باقی می‌ماند آن یک درصد همان جعل جاعل است. خب آن جعل جاعل می‌آید حالا چه از اول بگویید که این ماهیت، اولویت دارد یااینکه اصلاً ماهیت اولویت ندارد. بحث ما به‌خاطر این است که خود ماهیات در علم ربوبی موجب وجود خارجی خودشان هستند. این بحث راجع به این است.

بِما یَلتمعُ مِن بَعضِ الأنظارِ الجُزئیةِ فی طریقِ البَحثِ وَ هوَ ما ذَکرهُ الخَطیبُ الرّازی فی شَرحهِ لِعیونِ الحِکمةِ وَ استحسنهُ الآخَرون.

به آن که از بعضی از انظار جزئیه خلاصه یک تشعشعاتی و لمعانی در طریق بحث دارد. ایشان هروقت می‌خواهد اسم رازی را بیاورد به‌عنوان خطیب و منبری می‌آورد! البته اگر باز هم منبری هستند، همین منبری‌ها بودند. مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ می‌فرمودند که سابق منبری حاج شیخ عبدالله واعظ را داشتیم که بحار الأنوار را حفظ بود! حاج دُری بود، طبسی بود پدر همین آقایان طبسی که تولیت دارند و صدایش هم تکیه به صوت بود یعنی بسم الله [را با صوت می‌خواندند و] همین‌طوری تا آخر منبرشان [ادامه می‌دادند]. ایشان می‌گفتند که منبری‌هایی آن موقع بودند که ملا بودند! اصلاً هرکدامشان مدرس اسفار بودند! ایشان می‌گفتند که از آن حاج شیخ عبدالله هر روایتی از بحار می‌پرسیدی می‌گفت که کجای بحار و فلان است! الآن منبری‌ها ...!!