بررسی دیدگاه فخر رازی در باب اولویت ماهیت

این جواب، جواب بسیار متینی است به‌جهت اینکه شما در عالم اعتبار تصور می‌کنید که ماهیت سی درصد خودش را به وجود نزدیک کرده است پس سی درصد از عدم دور شده است نه صد درصد! اگر چهل درصد به وجود نزدیک می‌شد چهل درصد از عدم دور می‌شد. اگر هشتاد درصد به وجود نزدیک می‌شد یک‌خرده مانده تا پایش را در مرتبۀ وجود بگذارد، هشتاد درصد از عدم دور شده است حتی تا 99 درصد که هنوز علیت تامۀ برای وجود محقق نشده است باز جا برای وجود عدم هنوز باقی است و هنوز عدم ممتنع برای این ماهیت ما نشده است به‌لحاظ قاعده و قانون تضایف.

ایشان می‌فرمایند که اگر تسلیم بشویم که نه‌خیر، همین‌قدر که عدم بالنسبه به ماهیت مرجوح است و وجود برای ماهیت به اولویت راجح است اما این امتناعی که الآن برای عدم هست این امتناع، امتناع بالغیر است نه امتناع ذاتی! یعنی این امتناع از ناحیۀ رجحان وجود برای او آمده است درحالی‌که ما این مرتبه و امتناع را نمی‌توانیم امتناع ذاتی بدانیم. صحبت در این است که آیا خود ماهیت فی‌حدّنفسه متمایل به وجود است یا متمایل به عدم است؟! به عبارت دیگر محلّ نزاع ما در این است که ذات ماهیت اولویت به وجود دارد یا اولویت به عدم دارد؟! بحث در آنجا نیست که وجود یا عدم به‌لحاظ خارج و یک علت خارجی برای ماهیت یا ضرورت پیدا می‌کند یا امتناع پیدا می‌کند. صحبت ما در آنجا نیست. صحبت ما در این است که الماهیةُ مِن حیثُ هیَ هیَ خود ماهیت تنها فی‌حدّنفسه لا اقتضاء است؛ نه بالنسبه به وجود و نه بالنسبه به عدم. بنابراین این امتناعی که الآن در اینجا ثابت شد امتناع بالغیر است. یعنی این رجحان به‌سمت وجود باعث شده است که این عدم ممتنع باشد اما خود این عدم برای ماهیت امتناع ندارد و خود این ماهیت فی‌حدّنفسه الآن لا اقتضاء بالنسبه به وجود و عدم است. چون رجحان پیدا کرده است آن عدم هم برایش ممتنع شده است، خب ممتنع بشود اشکالی ندارد. یعنی از امتناع آن عدم نمی‌توانید ضرورت وجود را در ناحیۀ اولویت ثابت کنید. چون ضرورت وجود در ناحیۀ اولویت در آن جایی است که آن امتناع، امتناع ذاتی برای ماهیت باشد. وقتی که ماهیت امتناع ذاتی بالنسبه به عدم داشت پس ضرورتِ وجود بالنسبه به خودش دارد آن‌وقت این با اولویت ذاتی در تعارض است؛ از یک طرف می‌گوییم که ذات بالنسبه به وجود اولویت دارد و از طرف دیگر می‌گوییم که ذات وجود را ایجاب می‌کند یعنی موجب برای وجود است و این دو فرض با همدیگر در تعارض هستند. این کلام مرحوم آخوند و دو جوابی است که نسبت به فخر رازی دادند.