تبیین حقیقت توبه و تبدل سیئات به حسنات

نکته در اینجا هست که در اینجا قلب ماهیت نیست. مسئله‌ای که انسان انجام مى‌دهد این مسئله با وجود او اتحاد و معیت دارد و آن وجود اوست که او را به‌صورت حسن یا به صورت دیگر برمى‌گرداند. این مجمل بحث است و دیگر بحث را نسبت به این ادامه نمى‌دهیم.

در مطلب صحبت در ماهیت این است که اقتضاء ذاتی خود ماهیت تمایل به وجود است خب وقتى که اقتضاء ذاتى ماهیت تمایل به وجود است آیا ممکن است ماهیت در عالم خارج جداى از آن اقتضاء ذاتى خودش به‌وجود بیاید؟! یعنى وقتى که ماهیت در عالم خارج تمایل به وجود دارد آیا ممکن است تغییر به شکل دیگر پیدا کند؟! اقتضاء ذاتى‌ ماهیت، انسانیت است در عالم خارج یک‌دفعه بقر به دنیا بیاید؟! اشکال دارد؟! اشکال ندارد!! یااینکه اقتضاء ذاتى یک ماهیت ثلاثة الأضلاع است و در عالم خارج وقتى که به‌وجود بیاید اربعة الأضلاع بشود. این اشکال دارد؟! مسلماً اشکال دارد. وقتى که اقتضاء ذاتى این است نمى‌شود آنچه را که در خارج هست مخالف با اقتضاء ذاتى باشد.

بنابراین اگر ما گفتیم که اقتضاء ذاتى ماهیت تمایل به وجود است امکان ندارد در خارج این ماهیت معدوم باشد. چرا؟! چون عدم براى او مرجوحیت پیدا مى‌کند، عدم که مرجوحیت پیدا کرد اگر بخواهد در مرحلۀ عدم تثبیت بشود پس برخلاف اقتضاء ذاتى ماهیت در خارج محقق شده است نه تحقق وجودى، تحقق عدمى؛ عدم که بر آن ممتنع شد بنابراین وجود بر آن چیز ضرورت پیدا مى‌شود و این دم و دستگاه در اینجا پیش می‌آید. این تتمۀ مطلب مرحوم آخوند بود.

افعال دائر مدار قصد و نیت

فعلى را که انسان انجام مى‌دهد این فعل دائر مدار قصد و نیت او است و آن نیت با وجود انسان معیت دارد یعنى این فعل انسان فعلى است که همراه با نفس است. نفس عمل خارجى یک عملى است که در خارج انجام مى‌گیرد و حسن و قبح بر آن مترتب نیست بالأخره یک عملى در خارج انجام گرفته و دو نفر هم خوششان آمده بالأخره این خوشى هم تمام شده و ازبین رفته است. این مسئله تمام شده است. بله. آن نیت عمل است که آن نیت عمل کدورت است و روح عمل است. ﴿إِلَيۡهِ يَصۡعَدُ ٱلۡكَلِمُ ٱلطَّيِّبُ وَٱلۡعَمَلُ ٱلصَّٰلِحُ يَرۡفَعُهُ﴾،¹ ﴿لَن يَنَالَ ٱللَهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَآؤُهَا وَلَٰكِن يَنَالُهُ ٱلتَّقۡوَىٰ مِنكُمۡ﴾² آن جنبۀ تقوا است که بالا مى‌رود والاّ گوشت گوسفند آنجا مى‌افتد و ازبین مى‌رود یااینکه آن صرف مى‌شود و خورده مى‌شود. آن جنبۀ تقوى که معیت نفسی با انسان دارد و آن جنبۀ تجردى است که او را ذنب یا اطاعت اسم مى‌گذاریم. مسمىٰ به اثم و معصیت و مسمىٰ به اطاعت و عبودیت می‌کنیم. آن جنبۀ نفسى است که با نفس اتحاد و معیت دارد و این جنبه هیچ‌وقت از نفس انسان جدا نمى‌شود!