علت احتیاج ممکن به علت

معنای اعتباری بودن زمان و مکان

بنابراین مکان عبارت از یک امر اعتباری است و همین‌طور زمان که البته بحث آن می‌‌آید و فعلاً که اعتباری می‌گویم نه‌اینکه به معنای پوچ است بلکه به یک معنای غیر تأصلی است و به‌واسطۀ آن مظروف است که هم زمان و هم مکان متولد می‌شود. اگر فرض کنید در اینجا اطاقی تاریک هست و هیچ‌گونه آثار و علائم حرکتی در این اطاق وجود ندارد شما درِ این اطاق را باز می‌کنید و می‌آیید در یک جا می‌نشینید و بعد در را هم می‌بندند و اطاق تاریک و ظلمات محض است. آیا ما که هیچ خبری از بیرون نداریم و هیچ اطلاعی از حرکت شمس و قمر نداریم زمان را احساس می‌کنیم یا نه؟! احساس می‌کنیم! چون می‌بینیم مدتی از ورود ما نسبت به این اطاق گذشته است درحالی‌که ساعتی در این اطاق نبوده است و ما هم اطلاعی بر خارج نداریم. بنابراین آنچه که موجب اطلاع بر زمان است نفس وجود و تقرر ما در این اطاق است. اگر ما در این اطاق نبودیم زمان هم برای این اطاق معنا نداشت! زمان برای دیوار و آهن و فرش معنا ندارد! زمان برای ما انسان و آدمی معنا دارد که به‌واسطۀ آن کیفیتی که در وجود خود احساس می‌کنیم و آن نحوۀ ثبوت و تقرری که بر وضع و وجود ما در زمان و بر استقرار ما در مکان احساس می‌شود آن را اعتباراً زمان می‌نامیم.

عدم اختلاف از نقطه‌نظر قدم زمانی بین واجب متعال و صور مجرده

تصویر ثلاثة صور برای کل عالم وجود

بنابراین زمان از این نقطه‌نظر است ـ البته بحث آن بعد می‌آید ـ اما ملائکه و صور مجرده و عقلیه که اینها لا زمان و لا مکان هستند پس وجود آنها وجود قِدمی است منتها قِدم آنها قدم زمانی است اما قدم ذاتی کدام وجود است؟! آن وجود واجب قیومی است که محتاج به وجود و موجب و علت خارج از وجود نیست! صمدیت بر وجود او حاکم است. بنابراین از نقطه‌نظر قدم زمانی بین واجب متعال و صور مجرده اختلاف نیست. هردوی اینها دارای قدم زمانی به معنای مافوق زمان هستند. تحقق و تقرر آنها در عالم وجود نیاز و احتیاجی به زمان ندارد اما از نقطه‌نظر ذاتی، وجودِ کدام‌یک از این دو از نظر ذات حادث است و وجود کدام‌یک از آنها از نظر ذات قدیم است؟ پس وجودِ قدیمِ ذاتیِ حیِّ قیوم فقط وجود واحد متفرد است که همان وجود باری است و بقیۀ مبدعات؛ صور مجرده از نقطه‌نظر ذات حدوث ذاتی و قدم زمانی دارند. عالم طبع و ماده حدوث زمانی و حدوث ذاتی دارد. یعنی هم حدوث ذاتی و هم حدوث زمانی دارند. صور مجرده حدوث ذاتی و قدم زمانی دارند و واجب متعال قدم ذاتی و قدم زمانی دارد. این ثلاثة صور برای کل عالم وجود در اینجا تصویر می‌شود.