تبیین نسبت میان اراده الهی و اختیار انسان

﴿أَن يَكُونَ لَهُمُ ٱلۡخِيَرَةُ﴾¹ این اصلاً به اینجا ارتباط ندارد. «یَفْعَلُ اللّٰهُ ما یَشاءُ بِقُدْرَتِهِ وَ یَحْکُمُ ما یُریدُ بِعِزَّتِهِ»² به مقام اختیاری که ما داریم اصلاً برنمی‌گردد. ما هستیم که به دل‌بخواه خود ممکن است گاهی حتی مرجوح را راجح و راجح را هم مرجوح قرار دهیم. آنجا که دیگر عین حکمت است، عین مصلحت است، آنجا دیگر دل‌بخواه و حب و بغض و امثال‌ذلک راه ندارد!

بنابراین آنچه را که پروردگار متعال در نظام تکوین، تمام موجودات را بر آن اساس و بر آن جهت ﴿رَبُّنَا ٱلَّذِيٓ أَعۡطَىٰ كُلَّ شَيۡءٍ خَلۡقَهُۥ﴾ قرار داد، قطعاً آنچه را که موجب کمال ثانی است مقرب و مستحسن خواهد بود و هرچه که موجب کمال ثانی نیست مبعد و قبیح خواهد بود. براین‌اساس تشریع پا می‌گیرد یعنی نظام تشریع که در این جلسه خدمتتان گفتم، اصل و ریشۀ برای تشریع است که در هرجا که جنبۀ مقربیت بود امکان ندارد در آنجا حرمت یا کراهت وجود داشته باشد و در هرجا که جنبۀ مبعدیت بود امکان ندارد در آنجا حسن و رجحان باشد. تمام احکام شرع براساس این ملاک پایه‌ریزی می‌شوند.

تلمیذ: پس ما ریشۀ احکامی را که بر تجری بار می‌کنند می‌زنیم؟! با این حرف این تجری به خودی خود حرمتی ندارد. اگر کسی تجریاً یک لیوان را بردارد به عنوانی که شراب است بخورد حتی در اصل آب باشد، عقاب بر آن مترتب نمی‌شود؟!

استاد: مترتب می‌شود.

تلمیذ: شما می‌گویید که حقیقت فعل دارای حکم است و آن حکم اصلی حسن و قبح را برداشته و فعل خارجی چیزی را با خود ندارد.

استاد: فعل خارجی ندارد ولی نیت که مقام اثبات است، آن را شما نادیده گرفتید.

تلمیذ: عملش هست که بالأخره عملی که انجام داده براساس نیتی انجام داده است.

استاد: همان نیتش کار را خراب می‌کند.

تلمیذ: حکمی که بر آن بار نیست.

استاد: نیتش خراب است، مگر نیت خیر نیست؟! فعل خارجی اصلاً به‌حساب نمی‌آید.