تبیین نسبت میان اراده الهی و اختیار انسان

قرآن یک کتاب لفظی حاکی از کتاب تکوینی

استاد: ببینید منظور ﴿فِي لَيۡلَةِ ٱلۡقَدۡرِ﴾ عبارت از حقیقت همۀ عالم است. قرآن یک کتاب لفظی است که حاکی از کتاب تکوینی است ولهذا تمام مراتب وجود در قرآن به‌نحو اندماج وجود دارد، تمام مراتب وجود؛ از وجود ماده و مختلط از صورت و مرکب از صورت و ماده تا وجود بالاتر که وجود مثالی و ملکوتی باشد تااینکه به همان ذات پروردگار می‌رسد. پس قرآن عبارت از کتابی است که حکایت از عالم وجود می‌کند و من حیثُ أنَّ عالمَ الوجود عالمٌ فیه عوالمُ المختلفة عالم لاهوت و جبروت و ملکوت و مثال و امثال‌ذلک. پس باید قرآن کتاب و لفظی باشد که آن لفظ بتواند از جمیع این عوالم حکایت کند منتها هر کسی این را نمی‌فهمد و اهل فن این مطلب را ادراک می‌کنند به تناسب آن مرتبه‌شان و آن مرحله‌ای که در آن مرتبه هستند از قرآن ادراک می‌کنند.

منظور از باطن قرآن

بنابراین این قرآن یک کتاب ظاهر است، باطنش یعنی همین آیات، منظور از باطن نه جدای از این آیات است، همین آیات که می‌فرماید: ﴿إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ فَلَهُمۡ أَجۡرٌ غَيۡرُ مَمۡنُونٖ﴾،¹ ﴿أَجۡرٌ غَيۡرُ مَمۡنُونٖ﴾ چیست؟! ﴿ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ﴾ چیست؟! چرا اینجا ﴿أَجۡرٌ غَيۡرُ مَمۡنُونٖ﴾ آمده؟! چرا این لفظ در اینجا هست؟! یک معنای ظاهری است که ما معنا می‌کنیم، این معنا همین معنای عادی است، آن‌وقت دیگر در باطن می‌رود. ﴿إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ﴾ به ملاحظۀ ﴿أَجۡرٌ غَيۡرُ مَمۡنُونٖ﴾ باید این عمل صالح یک عمل صالح غیر عادی باشد یعنی یک مرتبه داخل می‌رود، آن اجر چه اجری است که غیر ممنون است و ممنون نیست؟! بعد آن‌وقت فرض کنید که تناسب بین صالح و بین غیر ممنون در اینجا خودش ممکن است مراتبی را داشته باشد؛ مراتب سرّ انسان، باطن انسان، خاص، آن سرّ السر، تمام آن شراشر وجود انسان ممکن است در این عمل صالح در این ارتباطش گنجانده شود.