تبیین نسبت میان اراده الهی و اختیار انسان

نزول حقیقت ربطی عالم وجود بر قلب امام علیه‌السّلام در لیلةالقدر

آنچه را که در لیلةالقدر بر قلب امام علیه‌السّلام آمده است همان حقیقت ربطی عالم وجود است و کیفیت ارتباط تمام آنچه که در این عالم چه از ماده، چه از صورت و چه از معنا صورت تحقق پیدا می‌کند، در هر سه مرتبه، خارج از این سه مرتبه هم که چیزی نیست؛ یا ماده است که همه اظلم العوالم است و از ماده مجردتر صورت می‌شود و از صورت هم مجردتر معنا می‌شود. تمام عوالم وجود که در تحت این سه محور قرار دارد آن جنبۀ ربطیش با پروردگار در قلب امام مجسم شده است یعنی امام علیه‌السلام در لیلةالقدر حقیقت ارتباط عالم وجود را با همۀ مظاهرش با آن مقام هوهویت که مقام واحدیت می‌شود، او که در آن ظهور پیدا کرده است، او که ارتباط پیدا کرده است به هو ارتباط پیدا کرده است و این ارتباط مقام واحدیت با مقام هوهویت در لیلةالقدر برای امام تجلی پیدا کرده است که این عبارت از حقیقت قرآن است.

تلمیذ: ؟؟

استاد: نه، صور فرق می‌کند! حال امام که یک حال نیست، دیگر این قضیه برای پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم است، حالات پیغمبر متفاوت بود و ادراک پیغمبر از عالم متفاوت است؛ دائم رشد می‌کند و کم‌کم بالا می‌رود. «ربِّ زِدنی فیکَ تَحیّرا»¹ برای چیست؟!

تلمیذ: هر حضوری یک حضور جدید است.

استاد: همه‌اش جدید است حتی اینکه در لیلةالقدر می‌آید به‌عنوان اجمال است و ممکن است کشفش بعداً بیاید و همان موقع نیاید و یک ادراک اجمالی در نفس خودش می‌کند، دائم به‌دنبال می‌گردد که خلاصه از کجا شروع کند، می‌بیند از جایی نمی‌تواند شروع کند و کشفش یکی‌یکی بعد می‌آید. آن جایی که اجمال بود این است و آن جایی که مبهم بود این صورت پیدا شد، قضیه پیدا شد. یک آن ممکن نیست حتی برای رسول خدا تفصیل باشد.