تبیین نسبت میان اراده الهی و اختیار انسان

تلمیذ: اگر پیامبر در واقع وجود منبسط و صادر نخستین باشد تمام مراتب وجود بعد از وجود پیامبر است. در واقع پیامبر نسبت به آنها علت و آنها معلول بر پیامبر باشند یعنی از سؤال ایشان من این را کشف کردم.

استاد: نه، این مقام اجمال است که می‌خواهد به مقام تفصیل برسد یعنی این نفس پیغمبر الآن آن مراتب اجمالی را که قبلاً طی کرده است ـ البته همۀ ما طی کردیم، بین پیغمبر و ما فرق نمی‌کند منتها هر کسی به‌اندازۀ سعۀ خودش ـ حالا خدا در مقام تفصیل نفس او و ما را با آنها به انکشاف می‌رساند و آن مسائل را برای ما کشف می‌کند و آن مسائل را برای ما روشن می‌کند. مثل اینکه شخصی می‌خواهد از دنیا برود به شما وصیت می‌کند که شما بعد از فوت من به فلان صندوق دست نزن. این یکی است، شما می‌گویید که برای چه؟! وصیت می‌کند بعد از فوت من در فلان اطاق نرو، بعد از فوت من یک مسافرت به فلان‌جا بکن، یک سری از اینجا تا آنجا برای شما طومار درست می‌کند که این کارها را بکن! شما فقط یک اجمال می‌دانید که باید این کارها را انجام دهید اما به چه علت و دلیل برای شما معلوم نیست! آن‌وقت بعد هرکدام را در جای خودش وقتی که انجام بدهید متوجه می‌شوید آن سرّی را که گفته این کار را بکن برای این است. الآن این مسئله برای شما [روشن شد]، درعین‌حال اینکه بر همۀ اینها اشراف دارید، آنچه را که برای شما ترسیم شده و در دل شماست و اشراف دارید که برای شما هست؛ آن صندوق برای شماست، آن خزینه برای شماست و... ولی هرکدام را در جای خود و در وقت خود باید انجام دهید چه‌بسا اگر بعضی را در غیروقت خود اجرا کنید خطراتی پیدا شود. شما به بعضی از مسائل اطلاع پیدا کنید که نتوانید تحمل کنید، برایتان مسئلۀ خیلی ناراحت‌کننده‌ای باشد که یعنی چه مثلاً این قضیه این‌طوری بود و این را می‌گوید که وقتی آن مسئله انجام شد حالا برو آن کار را بکن!