تبیین نسبت میان اراده الهی و اختیار انسان

تلمیذ: برای ما که مسلم نیست؟!

استاد: ما که نمی‌توانیم، ما که در شکم امام نیستیم که ببینیم برای چه ‌کار را می‌کند یا نمی‌کند ولی می‌خواهیم این را بگوییم که همین مراتب اجمال و تفصیل در خود نفس امام هم وجود دارد. البته امام فرق می‌کند و امام دیگر به مرتبۀ امامت رسیده است. آن که مربوط به این قضیه است این است که آن جنبۀ تفصیل ممکن است یک وقت مربوط به امور بشر و خلق باشد خب آنچه را که مربوط به اوست انجام می‌شود اما بعضی‌ها ممکن است اصلاً به امور مخلوقات و اینها برنگردد بلکه به یک سری حالات مربوط به خودش برگردد که خب آنها دائماً در حال ترقی هستند. آنچه که مربوط به این عالم هست و به این اوضاع برمی‌گردد شاید پشیزی هم نزد امام اصلاً ارزش نداشته نباشد. آنچه را که در خود نفس امام می‌گذرد و حالاتی که بر او می‌گذرد کل عالم دنیا، خلق، ملکوت، هپروت، جبروت و همه باهم اصلاً به‌حساب نیاید و اصلاً امام راجع به این حرف‌ها فکر نمی‌کند! اینهایی که خدمتتان می‌گویم به‌خاطر این است که مشابهش از بزرگان دیده شده که در بعضی مسائلشان اصلاً توجهی به عالم ملکوت و جبروت و امثال‌ذلک نداشتند. حقایقی را گاهی اوقات مطرح می‌کردند که اصلاً از تحت تصور کار ملائک مقرب بیرون است و اصلاً برایشان نمی‌آید! حضرت حافظ هم که می‌فرماید: 

حالا دیگر ملائکه و فرشتگان مقرب فقط به این اختصاص ندارند، دیگر همه هستند، جبرائیل، میکائیل، اسرافیل! اینها در یک عوالمی هستند که در آنجا از تعینات به این کیفیت بیرون هستند و اصلاً غیر از ادراک معانی چیزی نیست. قضیه صورت ندارد یعنی اصلاً در قالب لفظ نمی‌آید و در قالب صورت نمی‌آید و تمام آن مشاهدات فقط جنبۀ ربطی و انس دارد. اصلاً مشاهداتی در آنجا ندارند و مشاهده‌ای در آنجا نیست. فقط آن جنبۀ انس است که اصلاً به دنیا و آخرت یک ثانیه‌اش را نمی‌دهند.