تبیین کیفیت جعل و صدور موجودات

درس دویست پنجاهم

بیان اقوال در باب علت ترجیح أحد الطرفین در یک امر (5)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

فَعبَّرَ الرجلُ عن هذا المعنى بأنَّ العالمَ اتّفاقی أی هو واقعٌ بالعرضِ نظیرُ الجهاتِ التی ضَمَّت إلى المعلولِ الأولِ البسیطِ عندَهم و صَحَّ بها صدورُ الکثیرِ عنه إذ لا ریبَ لأحدٍ أنَّ الصادرَ عن الواجبِ بالذات على رأیِهِم إحدى تلکَ الجهاتِ کوجودِ المعلولِ و غیرِ ذلک کالماهیةِ و الإمکانِ و الوجوبِ بِالغیرِ إنّما صَدَر بالعَرَض بِلا سببٍ ذاتی.¹

مطلبی را مرحوم آخوند در اینجا تذکر می‌دهند که به‌نظر می‌رسد در این مسئله همان‌طوری‌که در ذهنم هست ـ البته مراجعه نکرده‌ام ـ مرحوم حاجی هم در بحث کیفیت حقیقت وجود، مشرب‌های گوناگونی را بنا بر مشرب ذوق متألهین و بنا بر مشرب اذواق صوفیه یادم هست در آنجا مطرح کردند که البته در بعضی از این مشرب‌ها گویا یک نوع تسامُحاتی به چشم می‌خورد که بعضی از مقررین هم نسبت به آنها اعتراضاتی داشتند.

بحث راجع به کیفیت تعلق جعل به وجود یا به ماهیت بود که مرحوم آخوند، آن جعل را اولاً و بالذات به وجود و ثانیاً و بالعرض و المجاز به ماهیت مرتبط کردند. با این بیان که آنچه که مجعول خارج هست و هستی و وجود شیء یعنی ما المشیءُ وجودُه را تشکیل می‌دهد عبارت از همان چیزی است که در خارج ملموس است البته در طبعیات و در مادیات، ملموس از این نظر عرض می‌کنم.

اما آنچه که ماهیت نامیده می‌شود او موجود است به‌واسطۀ وجودش. آن موجود است به‌واسطۀ وجود آن موجود خارجی. مثل اینکه برای انتساب یک رئیس در یک اداره مُهر و امضاء یک اداره را به شخصی می‌دهند و کسی که مُهر دارد و ختم دارد به‌عنوان رئیس تلقی می‌شود. حالا این مُهر دادن یک امر واقعی و امر خارجی است، ختم است. آن ختم یک امر خارجی است. خود آن شخص، همان خاتِم، آن‌هم یک امر خارجی است و انسانِ خارجی است. به‌واسطۀ وجود این شخص و به‌واسطۀ وجود این ختم، مسئلۀ ریاست و حکومت بر یک سازمان و بر یک اداره متولد می‌شود. این مسئلۀ ریاست امر مجازی می‌شود؛ یعنی ما ریاستی جدای از این شخص و جدای از این ختم نداریم [که] اسم آن را ریاست بگذاریم. آنچه که در خارج هست زید هست و آن مُهر و ختمی که با اوست منتها ریاست از این حالت و ارتباط بین ختم و زید و استقرار زید بر یک هم‌چنین مکانی متولد می‌شود. مسئلۀ ماهیات و وجود هم همین‌طور است.