تبیین حقیقت علیت و نقد نظریه اتفاق

استاد: ببینید یک توان و یک نوع انرژى در این سنگ وجود دارد که این را مى‌برد و آن حرکتى که یکى‌یکى انجام مى‌گیرد به‌خاطر آن توان و انرژی است ولى این انرژى الآن این سنگ را یک مقدار جلوتر می‌برد. آنکه معلول براى این است هر رتبۀ کمى از این مراتب نسبت به آن علتى است که پشت آن است ولى رتبۀ علت براى بعدى نیست، باز آن علت قبلى است؛ یعنى همان علت قبلى که یک علت سیال است دوباره علت براى این می‌شود که سنگ را به مرتبۀ بعدى ببرد و دوباره همان علت، علت براى این است که آن را به مرتبۀ بعدى ببرد تا آن جایى که این علیت وجود دارد. پس این علیت سیال، یک انرژى که همراه با این حجر است علت براى این مى‌شود که این سنگ و حجر مدام در هر مرتبه از مراتب حضور پیدا کند و هر مرتبۀ از مراتب معلول براى همان محدودۀ از علیت است؛ نه قبل و بعدش! مرتبۀ بعدى معلول براى همان محدودۀ خاص از علت است. لذا چون آن ضرب اول شدید است، سرعت در آن ضرب اول ... وقتى که الآن یک تیر را از تفنگ رها مى‌کنید، این سرعت اولیۀ تیرى که الآن از این لولۀ تفنگ رها مى‌شود با سرعت آن جایى که این گلوله همین‌طور به‌طور افقى به جلو حرکت مى‌کند، آیا این الآن به همین سرعت طى مى‌کند؟! اگر به همین سرعت طى کند که هیچ‌وقت نباید به زمین برسد! این هر ثانیه و هر صدم ثانیه مدام از سرعتش کم مى‌شود، کم مى‌شود کم مى‌شود و یک جا دیگر مى‌افتد! آن علیت شدیده، علت براى سرعت شدید است.

تلمیذ: مگر این علت محدثه نیست که آن را ایجاد می‌کند؟!

استاد: یک علت سیال است و آن علت همیشه با این هست. یک علت محدثه‌ای است که ...

تلمیذ: یعنی همان علت مبقیه.