تبیین حقیقت علیت و نقد نظریه اتفاق

و لِلجدلیین مَسلکٌ آخَرُ وعر و هو أنَّ تأثیرَ العلةِ فی حالِ حدوثِ الأثرِ و هو غیرُ حالِ الوجودِ و حالَ العدمِ.

منظور از امر حادث

جدلیه براى جواب این قضیه مسلک خیلى سست و بی در و پیکری دارند. تأثیر علت در حال حدوث اثر است. حال حدوث اثر با حال وجود و حال عدم تفاوت مى‌کند. ایشان مى‌گوید: این حرف چیست؟! این تأثیر حدوث باید مسبوق به عدم باشد! وقتى مى‌گوییم: حدوث، یعنى خود اثر هست! وقتى که مى‌گوییم: علت در حال حدوث اثر یعنى اثر حادث شده است آن‌وقت علت الآن تأثیر مى‌کند، خب اینکه دیگر معنا ندارد چون هر حادثى باید مسبوق به عدم باشد. پس وقتى که مى‌گوییم: امرى حادث است یعنى این امر مسبوق به عدم است. پس الآن علت در وقتى که اثر حادث شده است علیت خودش را تأثیر مى‌دهد. خب این خیلى حرف خلافى است.

و ربما زادَ بَعضُهم غباوةً و منع وجوب المقارنةِ بَین العلةِ و المعلولِ‌ و مثلوه بِالصوتِ لأنَّه یوجد فی الآنِ الثانیِّ و یصدر مِن ذی الصوتِ فی الآنِ السابقِ عَلیه.

[و شاید برخی از ایشان به نادانی افزودند و وجوب مقارنه بین علت و معلول را منع کردند] و بین علت و معلول انفکاک قائل شده‌اند [و آن را به صوت تشبیه نمودند و] گفته‌اند که صدا همین است [زیرا صوت در لحظۀ دوم وجود می‌یابد، درحالی‌که از صاحب صدا در لحظۀ پیش از آن صادر می‌شود]. وقتى که یک صدا به گوش مى‌رسد، این یک ثانیه یا دو ثانیه قبل از دهان مبارک درآمده و بعد از یک یا دو ثانیه به گوش من مى‌رسد درحالى‌که بین این علت که آن صوت مُخرج من الفم است و معلول که در گوش بنده رفته است فاصله هست درحالى‌که متوجّه نشده‌اند که مسئلۀ علیت در اینجا چیست! نفس همان خروج صوت، علت براى صوت است و هر مرتبه‌اى علت براى مرتبۀ دیگر است.