تبیین حقیقت علیت و نقد نظریه اتفاق
بررسی رابطه ضروری میان علت و معلول در نظام هستی
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دقیق حقیقت علیت و نقد دیدگاه قائلین به نظریه «اتفاق» میپردازند. بحث با بررسی شبهات مطرح شده پیرامون نحوه تأثیرگذاری علت بر معلول آغاز میشود؛ شبهاتی که با طرح مسائلی همچون تحصیل حاصل یا جمع بین متناقضین، سعی در انکار ارتباط وثیق و ضروری میان علت و معلول دارند. استاد با تحلیل دقیقِ نسبتِ میان علت و معلول، تبیین میکنند که چگونه معیتِ وجودی میان آنها، هرگونه شبههای را مرتفع میسازد. در ادامه، بحث به بررسی جایگاه علت فاعلی و علت غایی در نظام هستی کشیده میشود و این نکته تبیین میگردد که انکارِ غایت در افعال، در نهایت به انکار اختیار و اراده الهی میانجامد. این جلسه با هدفِ زدودنِ خلطهای فکری در بابِ ضرورتِ علیت و اثباتِ پیوندِ ناگسستنیِ میانِ مبدأ و پدیدههای هستی ارائه شده است.
مرتب سازی:
تبیین حقیقت علیت و نقد نظریه اتفاق
3خب طبیعى است که قضیه خیلی قضیۀ سست و بسیار مبرهن الفساد است بهجهت اینکه همانطورىکه مرحوم آخوند مىفرمایند، یک وقتى این اثر را براى تأثیر علت در معلول ظرف مىگیرید و یک وقتى براى تأثیر علت در معلول شرط مىگیرید، اگر ظرف باشد معنایش این است که این علت در ظرف و موقعیتى مىتواند در معلول اثر بگذارد که آن جنبۀ علیت و اثر از آن متحقق باشد، خب این اشکال ندارد و هیچ تحصیل حاصل هم نیست؛ یعنى اثر، ظرف براى تأثیر است و نمىشود علت یک اثرى در معلول بگذارد، علت در اینجا باشد و معلول در دو مترى باشد و بعد زید هم متولد بشود اینکه نمىشود! باید اختلاف و فاصله برداشته شود. آن اثرى که مىخواهد از ناحیۀ علت به ناحیۀ معلول بیاید، آن اثر ظرف است و باید تحقق داشته باشد تا حیثیت معلول بتواند از حیثیت علت انتزاع بشود. این یک مسئله است. اما اگر قرار باشد که اثر شرط باشد معنایش این است که قبل از تحقق این تأثیر، اثر باید قبلاً وجود داشته باشد که همان تحصیل حاصل است و اشکال دارد! به عبارت دیگر مرحوم آخوند ـ با تغییر عبارت ـ مىفرمایند: اگر منظور از تأثیر، آن معیت اثر با مؤثر در حال تأثیر در متأثر است، اگر اینطور باشد همان شق اول را اختیار مىکنیم؛ یعنى علت در حال وجود اثر است که در مؤثر [اثر] مىگذارد، نه در حال عدم! چون معیت دارد. اگر منظور بینونیت بین اثر و متأثر است، نه در آنجا مىگوییم: علت در این گونه هیچ متأثر نخواهد بود و در همه حال باید یک معیتى بین اثر و آن مؤثر وجود داشته باشد و بهواسطۀ آن معیت است که آن حیثیت از آن بهوجود مىآید.
عدم انفکاک بین علت و معلول در حین علیت
بنابراین هیچ انفکاکى بین علت و آن معلول در لحظه و حین علیت وجود ندارد، این خیلى مسئلۀ مهمى است! همانطورىکه سابق خدمتتان عرض مىکردم یک وقتى ذات علت مطرح است و یک وقت ذات به وصف علیت مطرح است. ذات علت ممکن است قبلاً باشد، ممکن است این نار در اینجا براى خودش وجود دارد و هیچ جنبۀ علیتى هم ندارد، اگر آن خشب را در کنار نار قرار بدهید آنگاه است که آن جنبه علیت بر آن حمل مىشود و این ذات حالا علت مىشود. قبلاً علت نبود و نار بود؛ نارٌ مشتعلٌ بِذاته. هنوز نه میگفتیم که علت است و نه معلولى هم در خارج بود، حالا که شرایط براى تأثیرگذارى و تأثیرپذیرى مهیا و مجهز شده است، این ذات معنون به عنوان علت است! چطور اینکه اگر این زید قبلاً مجرد بود عنوان متأهل بر او صادق نبود، وقتى ازدواج مىکند عنوان متأهل بر او صدق مىکند. این عنوان بعد از ازدواج در آنجا متأهل مىشود و مسئلۀ جنبۀ علیت هم همینطور است.