چالش‌های نظریه علیت در بحث ماهیت و وجود

درس دویست و پنجاه وسوم

چالش‌های نظریۀ علیت در بحث‌های ماهیت و وجود و اتصاف (1)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

دلیل دوم قائلین به عدم علیت

الثّانی أنَّ التأثیرَ إمّا فی الماهیةِ أو فی الوجودِ أو فی اتصافِها بِه‌ و الأولُ محالٌ لِأنَّ ما یَتعلّقُ بِالغیرِ یَلزَم عدمُه مِن عدمِ الغیِر و سلبُ الماهیةِ عن نَفسهِ محالٌ و الثّانی یَستلزمُ أن لا یبقَى الوجودُ وجوداً عندَ فَرضِ عدمِ ذلکَ التّأثیر فَإنْ ظُنَّ أنَّه لا یَلزم أنْ یَکونَ الإنسانُ مثلاً معَ کونِه إنساناً یَصیرُ موصوفاً بِأنّه لیسَ بِإنسانٍ بَل إنَّما یَنتفی الإنسانُ و لا یَبقىٰ، دُفعَ بِأنَّ نفی الإنسانِ قضیةٌ و لا بُدَّ من تَقررِ موضوعِها حالَ الحکم.¹

دلیل دومی را که قائلین به عدم علیت آن را ذکر کرده‌اند مسئلۀ اشتباه بین جعل بسیط و جعل مرکب است. به‌واسطۀ این مسئله تأثیر علیت را در معلول منتفی دانسته‌اند. بیان این مسئله به این است که در عالم خارج سه امر متصور است؛ دو امر بنا بر دو قول معروف؛ یکی قائلین به اصالة الماهیه و دوم قائلین به اصالة الوجود و امر سوم عبارت از امر اعتباری، اتصاف ماهیت به وجود است.

صحبت در این است که جعل و ارادۀ تسبیبیه به کدام‌یک از این سه مسئله تعلق می‌گیرد؟! آیا به ماهیت تعلق می‌گیرد یا به وجود تعلق می‌گیرد یا بنا بر یک مسلکی نه به ماهیت و نه به وجود بلکه به ارتباط بین ماهیت و وجود تعلق می‌گیرد و یا به اعتبار دیگر به ارتباط بین موضوع و محمول در قضیۀ الإنسانُ موجودٌ تعلق می‌گیرد که همان اتصاف ماهیت به وجود است؛ اتصاف ماهیت انسان به وجود و تعلق بین وجود و ماهیت و آن حیثیتی که عقل بعد از وجود ماهیت آن حیثیت را انتزاع می‌کند. از انسانِ موجود خارجی و به‌واسطۀ آن حیثیت و نکتۀ ظریفه انسان را متصف به وجود می‌کند. هرکدام از این سه راه اظهار داشته‌اند اگر جعل بخواهد به آن تعلق بگیرد محذور لازم می‌آید و اگر علت بخواهد تأثیر بگذارد محذور لازم می‌آید.